Ewch i’r prif gynnwys

2020

Mae academydd o Brifysgol Caerdydd wedi ennill gwobr ryngwladol fawreddog am ei ymchwil gwrth-lygredd.

Cyhoeddwyd mai'r Athro Michael Levi oedd enillydd gwobr Pwyllgor Rheol y Gyfraith / Swyddfa’r Cenhedloedd Unedig ar Gyffuriau a Throseddau am Ymchwil ac Addysg.

Ers y 1970au, mae'r Athro Levi wedi bod ar flaen y gad o ran datblygiadau academaidd a pholisi mewn llygredd, coler wen a throseddu 'trefnedig' eraill a'r ffyrdd y maent yn rhyngweithio â globaleiddio a gyda'r fframweithiau sy'n dod i'r amlwg o blismona a rheoleiddio trawswladol.

Ymgynghorodd y DU, yr UE a llywodraethau eraill fel Awstralia ag ef yn rheolaidd, i'w cynorthwyo i feddwl am y ffordd orau o reoli eu problemau ariannol a throseddau cyfundrefnol. Ar lefel Ewropeaidd, ef oedd yr unig academydd yn y DU a benodwyd i Grŵp Arbenigwyr yr UE ar Lygredd ac mae wedi bod yn uwch gynghorydd mewn rhwydweithiau i gynghori llywodraethau a sectorau’r UE ar ymdrechion gwrth-lygredd.

Nododd ei lythyr enwebu'r canlynol: “Mewn byd lle mae'n rhaid i gynrychiolwyr rhanddeiliaid prysur ac weithiau dros dro, orfod delio â phroblemau cymhleth o'r newydd, mae ymchwil yr Athro Levi yn cynnig amddiffynfa yn erbyn honiadau sydd wedi cael gormod o sylw ynghylch lefelau niwed ac effeithiolrwydd tebygol ymyriadau. Mae ei waith yn tynnu sylw at yr angen am ddealltwriaeth gyhoeddus fwy cynnil o'r angen am fesurau ataliol a chyfiawnder troseddol wrth fynd i'r afael â niwed llai gweladwy."

Yn ôl yr Athro Levi, o Ysgol Gwyddorau Cymdeithasol y Brifysgol: “Mae’n anrhydedd aruthrol derbyn y gydnabyddiaeth fyd-eang hon o ansawdd fy ymchwil, a chynhaliais yr holl waith yng Nghaerdydd dros y 45 mlynedd diwethaf.

“Fel troseddau eraill, mae llygredd yn amrywio o ran ei raddau a’i niwed ac yn y ffyrdd rydyn ni’n ymateb tuag ato. Mae llawer, er yn sicr nid pob un, o'r cronfeydd yn canfod eu ffordd i gartrefi drud, delwriaethau ceir a busnesau yn ein gwledydd, gan ddefnyddio ein sefydliadau proffesiynol ac ariannol.

“Rwyf wedi cael y fraint o daflu rhywfaint o olau ymchwil ar y prosesau y mae gwahanol fathau o lygredd a throsglwyddiadau cyfoeth yn digwydd drwyddynt.  Mae fy ngwaith yn awgrymu mai camgymeriad yw dileu 'llygredd' a 'gwrth-lygredd' rhag twyll, troseddau cyfundrefnol a rhoddion gwleidyddol, gan eu bod yn aml yn rhyng-gysylltiedig, er enghraifft drwy gontractau llywodraeth leol a chenedlaethol."

Y llynedd, cafodd yr Athro Levi wobrau oes gan Gymdeithas Troseddeg America, Cymdeithas Troseddeg Prydain a Gwobr Trechu Troseddau Economaidd Oes gyntaf y DU.

Profwyd bod anfon negeseuon uniongyrchol ar y cyfryngau cymdeithasol sy’n hysbysu pobl am effeithiau negyddol bwyta cig ar iechyd a’r amgylchedd yn llwyddo i newid arferion bwyta, yn ôl astudiaeth newydd gan Brifysgol Caerdydd.

Dangosodd yr astudiaeth fod anfon negeseuon uniongyrchol ddwywaith y dydd trwy Facebook Messenger wedi arwain at ostyngiad sylweddol yn y cig coch a chig wedi'i brosesu roeddent yn ei fwyta dros gyfnod o 14 diwrnod.

Adroddodd y rhai a gymrodd rhan, ar gyfartaledd, eu bod wedi bwyta rhwng 7 ac 8 dogn o gig coch neu gig wedi'i brosesu yn ystod yr wythnos flaenorol cyn anfon y negeseuon Facebook. Gostyngodd hyn i rhwng 4 a 5 dogn yn ystod ail wythnos yr ymyrraeth ac arhosodd ar yr un lefel fwy neu lai fis ar ôl yr ymyrraeth.

At hynny, arweiniodd yr ymyrraeth at 'sgîl-effeithiau ymddygiadol' a arsylwyd lle nododd y cyfranogwyr awydd i leihau mathau eraill o gig y byddent yn ei fwyta yn y dyfodol, ochr yn ochr â chynhyrchion llaeth.

Cyhoeddwyd yr astudiaeth yn y cyfnodolyn Frontiers in Psychology.

Mae effeithiau bwyta gormod o gig coch a chig wedi'i brosesu ar iechyd yn hysbys, gyda chysylltiadau â chlefyd cardiofasgwlaidd, strôc, a rhai mathau o ganser.

Mae cig hefyd yn un o brif yrwyr y newid yn yr hinsawdd, sy'n gyfrifol am oddeutu 15% o allyriadau nwyon tŷ gwydr anthropogenig byd-eang, gyda chonsensws cynyddol ymhlith gwyddonwyr y bydd angen lleihau'r defnydd gormodol o gig i gyrraedd targedau newid yn yr hinsawdd.

Ac eto, mae tystiolaeth yn awgrymu bod diffyg ymwybyddiaeth gyhoeddus o'r mater a bod pobl yn tanamcangyfrif yn fawr i ba raddau y mae bwyta cig yn arwain at newid yn yr hinsawdd.

“Gyda’r Nadolig yn agosáu, mae’n amser da ystyried faint o gig rydyn ni’n ei fwyta o ddydd i ddydd a’r effeithiau y gall hyn eu cael ar yr amgylchedd yn ogystal â’n hiechyd,” meddai Emily Wolstenholme, a arweiniodd yr astudiaeth."

Recriwtiwyd 320 o bobl ar gyfer yr astudiaeth, a rannwyd wedyn yn naill ai un o dri amod arbrofol, neu'r grŵp rheoli, ac anfonwyd negeseuon atynt trwy Facebook Messenger ddwywaith y dydd yn ystod y cyfnod ymyrraeth o bythefnos.

Anfonwyd gwahanol negeseuon at gyfranogwyr yn y grwpiau arbrofol, pob un yn canolbwyntio ar effeithiau amgylcheddol a/neu ganlyniadau bwyta gormod o gig ar iechyd, er enghraifft: “Os ydych chi'n bwyta dim ond ychydig bach o gig coch a chig wedi'i brosesu, byddwch chi'n amddiffyn yr amgylchedd trwy leihau rhyddhau nwyon tŷ gwydr niweidiol.”

Gofynnwyd i'r rhai a gymerodd rhan gwblhau dyddiadur bwyd bob dydd yn ystod y cyfnod o bythefnos i gadw golwg ar eu diet.

Anfonwyd arolygon atynt ar ddiwedd yr ymyrraeth pythefnos i fesur eu defnydd o gig coch a chig wedi'i brosesu, yn ogystal ag ymddygiadau eraill ecogyfeillgar. Ailadroddwyd yr un arolwg fis ar ôl diwedd yr ymyrraeth.

Dros y pythefnos gwelodd yr ymchwilwyr ostyngiad sylweddol yn y cig coch a chig wedi'i brosesu a oedd yn cael ei fwyta gan y rhai oedd yn derbyn negeseuon iechyd, negeseuon amgylcheddol a negeseuon iechyd ac amgylcheddol cyfun - heb unrhyw wahaniaeth sylweddol rhwng pob un o'r dulliau hyn.

Dywedodd yr Athro Wouter Poortinga, cyd-awdur yr astudiaeth o Ysgol Pensaernïaeth Cymru: "Mae canlyniadau'r ymchwil yn galonogol iawn. Mae'n dangos y gallwn wneud newidiadau i'n diet, ac os ydym i gyd yn gwneud hynny, gall wneud gwahaniaeth mawr rhag y newid yn yr hinsawdd "

Bydd amrywiaeth a diwydiant cyfryngau'r DU yn destun cyfnodolyn newydd.

Mae 'Reprezentology - y Cyfnodolyn ar gyfer y Cyfryngau ac Amrywiaeth', cydweithrediad rhwng Prifysgol Caerdydd a Phrifysgol Dinas Birmingham, yn edrych ar sut mae'r cyfryngau'n cynrychioli'r boblogaeth y mae'n ei gwasanaethu. Dyma'r cyhoeddiad cyntaf o'i fath i ddod â'r byd academaidd ac ymarferwyr cyfryngau ynghyd ar gyfer cymysgedd o ymchwil ac erthyglau ysgrifenedig, a fydd yn mynd i'r afael â phynciau sy'n rhychwantu'r holl nodweddion gwarchodedig gan gynnwys hil, rhyw, rhywioldeb, dosbarth ac anabledd, yn ogystal â'r croestoriadau rhyngddynt.

Mae'r rhifyn cyntaf yn cynnwys erthyglau o ffigurau blaenllaw yn y frwydr am gynrychiolaeth well, gan gynnwys yr Athro David Olusoga, Dr Syr Lenny Henry, Charlene White a'r diweddar Stuart Hall - sy'n enwog fel un o ffigurau sefydlu Astudiaethau Diwylliannol Prydain.

Dywedodd Dr David Dunkley Gyimah o Ysgol Newyddiaduraeth, y Cyfryngau a Diwylliant Prifysgol Caerdydd: “Rwy’n falch iawn o’r hyn rydyn ni wedi’i gyflawni wrth lansio’r cyfnodolyn hwn sy’n ceisio rhoi mwy o sylw i faterion ym meysydd amrywiaeth a chynhwysiant. Rwyf yr un mor fodlon ar yr ysbryd o gyd-greu y mae dwy brifysgol  Prifysgol Caerdydd a Phrifysgol Dinas Birmingham a'i Chanolfan Cyfryngau ac Amrywiaeth Syr Lenny Henry wedi ei mabwysiadu wrth fynd i'r afael â'r her hon. Hoffwn ddiolch i'r Is-Ganghellor, yr Athro Colin Riordan, yr Athro Stuart Allan, Thomas Hay a Michelle Alexis, a Barry Diamond o Brifysgol Caerdydd, a'r Athro Diane Kemp a'r Athro Marcus Ryder a'r tîm golygyddol. "

Sefydlwyd Reprezentology yn dilyn sgyrsiau rhwng academyddion yn Ysgol Newyddiaduraeth, Cyfryngau a Diwylliant Prifysgol Caerdydd a Chanolfan Amrywiaeth y Cyfryngau Syr Lenny Henry Prifysgol Dinas Birmingham.

Ymhlith yr erthyglau yn y rhifyn cyntaf mae:

  • Syr Lenny Henry a'r Athro David Olusoga yn trafod amrywiaeth y cyfryngau, cof sefydliadol a hiliaeth yn niwydiant teledu y DU;
  • Charlene White ar ddod â materion cyfoes a darlledu plant ynghyd ar gyfer ei sioe IRL gyda Team Charlene;
  • Dr Peter Block ac Emma Butt yn amlinellu eu hymchwil ar y diffyg systemig o amrywiaeth mewn timau sain rheoleiddio darlledu ac ôl-gynhyrchu;
  • Mae Dr David Dunkley Gyimah yn ysgrifennu am bŵer archif.

Mae erthyglau eraill yn canolbwyntio ar weithio ar eich liwt eich hun, newyddiaduraeth wleidyddol, traethawd teledu yr Athro Stuart Hall ar hil ar y BBC a ailgyhoeddwyd, darluniau diwylliannol o anabledd a mentrau menywod yn y Financial Times. Bydd adolygiadau llyfrau ac argymhellion cyfryngau gan Marverine Duffy hefyd.

Golygir y cyfnodolyn gan K Biswas, beirniad sydd wedi ysgrifennu ar gyfer nifer o gyhoeddiadau gan gynnwys y New York Times, New Statesman, The Nation a’r Times Literary Supplement. Ef hefyd yw sylfaenydd The Race Beat, rhwydwaith newydd ar gyfer newyddiadurwyr o liw sy'n gweithio yn y DU .

Dywedodd K Biswas: “Anrhydedd yw golygu rhifyn cyntaf y cyhoeddiad hanfodol hwn, sy’n cynnwys cyfraniadau gan rai o hoelion wyth y cyfryngau ac yn amlygu ffeithiau a phrofiadau o bwys ynghylch amrywiaeth yn y DU.

“Rydyn ni am i Reprezentology deimlo’n wahanol i gyhoeddiadau eraill, gan gynnwys yr academi ar y naill ochr a’r rhai sydd wrth wraidd y cyfryngau Prydeinig ar y llall.”

Dr David Dunkley Gyimah

Dywedodd yr Athro Colin Riordan, Is-Ganghellor Prifysgol Caerdydd: “Fel sy'n wir mewn sawl maes o'r gymdeithas, yn aml nid yw'r cyfryngau prif ffrwd yn cynrychioli amrywiaeth y gymdeithas y maent yn honni ei bod yn adlewyrchu.

“Gall strwythurau pŵer, modelau ariannol ac apwyntiadau i swyddi rheoli a golygyddol dylanwadol i gyd filwrio’n erbyn diwydiant cyfryngau cynrychioliadol. Nod Reprezentology yw gwneud rhywbeth am hynny.

“Mae hwn yn brosiect arloesol a fydd yn dathlu ac yn cyfoethogi'r diwydiant diwylliannol yn ei gyfanrwydd, a bydd yn rhoi llwyfan mwy i ystod ehangach o leisiau a safbwyntiau nag yr ydym wedi'i weld hyd yn hyn. Yn y modd hwn mae Reprezentology yn mynd i’r afael â phroblem sy’n effeithio nid yn unig ar y cyfryngau, ond ar bob un ohonom, ar adeg pan mae angen newid ar frys.”

Dywedodd yr Athro Philip Plowden, Is-Ganghellor ym Mhrifysgol Dinas Birmingham: Mae Prifysgol Dinas Birmingham wedi ymrwymo i gydraddoldeb, amrywiaeth a chynhwysiant, ac rydym yn falch iawn o weithio gyda'n Canghellor gwych Syr Lenny Henry, a'n ffrindiau ym Mhrifysgol Caerdydd i lansio Reprezentology. Mae eleni wedi dysgu llawer i ni, yn anad dim ei bod yn hen bryd cyflawni a dathlu cydraddoldeb hiliol.

“Wedi’i ysgrifennu mewn iaith syml, ac yn rhad ac am ddim i’w lawrlwytho, rydyn ni am agor y sgwrs hon i’r rhai sydd yn y sefyllfa orau i lywio newid go iawn. Mae prifysgolion yn gyfrwng i alluogi trawsnewid, ac o'r herwydd, ein dyletswydd a'n hangerdd yw hyrwyddo cynnydd cymdeithasol trwy ddysgu, ymchwil, arloesi a chydweithio.”

Cyhoeddir y cyfnodolyn ddwywaith y flwyddyn, a bydd ar gael i'w weld yma: www.bcu.ac.uk/reprezentology-journal

Mae tîm rhyngwladol o ymchwilwyr wedi cysylltu rhanbarthau genynnol penodol sy'n dylanwadu ar nodweddion y wyneb.

Mae hyn yn golygu y gallant weld signalau o nodweddion wynebol arferol yn y genom – ond gobeithir hefyd y gall eu gwaith daflu goleuni ar gamffurfiadau creuanwynebol fel gwefus a thaflod hollt.

Cyhoeddir y canfyddiadau heddiw mewn erthygl yn y cyfnodolyn Nature Genetics.

Defnyddiodd yr astudiaeth ddwy set ddata - data wyneb tri dimensiynol a gasglodd yr Athro Stephen Richmond o Brifysgol Caerdydd gan fwy na 3,566 o bobl ifanc 15 oed mewn cydweithrediad â Phrifysgol Bryste fel rhan o garfan geni Astudiaeth Hydredol Rhieni a Phlant Avon (ALSPAC), ynghyd â 4,680 o unigolion o'r UD.

Gan ddefnyddio technegau genynnol a chyfrifiadurol datblygedig, roeddent yn gallu cysylltu nodweddion wynebol penodol ag ardaloedd ar y DNA a genynnau penodol.

Dywedodd yr Athro Richmond, awdur ar y papur o Ysgol Deintyddiaeth Prifysgol Caerdydd y mae ei ymchwil yn canolbwyntio ar egluro amrywiadau wynebol: “Yn y bôn, mae cydrannau unigol yr wyneb yn cael eu diffinio gan enynnau a rhyngweithiadau genynnol ac yn yr astudiaeth hon mae 203 o ranbarthau genynnol wedi'u nodi sy'n dylanwadu ar nodweddion wyneb.

“Mae rhai o’r genynnau a amlygwyd yn yr astudiaeth hon wedi cael eu dangos yn ymgymryd â datblygiad organau eraill hefyd. Nid yw hyn yn syndod gan fod anomaleddau creuanwynebol fel arfer yn gysylltiedig â chyflyrau meddygol eraill - a bydd canfyddiadau'r astudiaeth hon yn rhoi mewnwelediad pellach i'r geneteg a rennir gan ddatblygiad creuanwynebol a’r corff cyfan, gan gynnwys rhai cyflyrau meddygol cyffredin.

“Yn wir, mae hyn yn cyd-fynd â gwaith arall rydym wedi'i wneud ac rydym yn ei wneud ar hyn o bryd gyda siâp wyneb yn gysylltiedig â chyflyrau meddygol fel asthma, anadlu anhwylder cysgu a phwysedd gwaed uchel.”

Dywedodd yr Athro Richmond y bu datblygiadau “sylweddol” mewn gwybodaeth dros yr wyth mlynedd diwethaf, diolch i gydweithrediadau o ran data, technegau ac arbenigedd dros 18 sefydliad mewn 4 gwlad.

“Fel orthodontydd clinigol mae'r rhain yn ganfyddiadau cyffrous a fydd yn gwella ein dealltwriaeth o ddatblygiad creuanwynebol arferol yn ogystal â pham mae anomaleddau creuanwynebol yn datblygu fel gwefus a thaflod hollt,” meddai.

“Yn ogystal, bydd dilysu’r cysylltiadau rhwng siâp wyneb a’r genynnau hyn yn arwain at well dealltwriaeth o darddiad anomaleddau creuanwynebol bach a mawr gan arwain at well diagnosisau a thriniaethau datblygedig wedi’u targedu gan arwain at ganlyniadau triniaeth well.”

Mae tîm rhyngwladol o ymchwilwyr wedi cysylltu rhanbarthau genynnol penodol sy'n dylanwadu ar nodweddion y wyneb.

Mae hyn yn golygu y gallant weld signalau o nodweddion wynebol arferol yn y genom – ond gobeithir hefyd y gall eu gwaith daflu goleuni ar gamffurfiadau creuanwynebol fel gwefus a thaflod hollt.

Cyhoeddir y canfyddiadau heddiw mewn erthygl yn y cyfnodolyn Nature Genetics.

Defnyddiodd yr astudiaeth ddwy set ddata - data wyneb tri dimensiynol a gasglodd yr Athro Stephen Richmond o Brifysgol Caerdydd gan fwy na 3,566 o bobl ifanc 15 oed mewn cydweithrediad â Phrifysgol Bryste fel rhan o garfan geni Astudiaeth Hydredol Rhieni a Phlant Avon (ALSPAC), ynghyd â 4,680 o unigolion o'r UD.

Gan ddefnyddio technegau genynnol a chyfrifiadurol datblygedig, roeddent yn gallu cysylltu nodweddion wynebol penodol ag ardaloedd ar y DNA a genynnau penodol.

Dywedodd yr Athro Richmond, awdur ar y papur o Ysgol Deintyddiaeth Prifysgol Caerdydd y mae ei ymchwil yn canolbwyntio ar egluro amrywiadau wynebol: “Yn y bôn, mae cydrannau unigol yr wyneb yn cael eu diffinio gan enynnau a rhyngweithiadau genynnol ac yn yr astudiaeth hon mae 203 o ranbarthau genynnol wedi'u nodi sy'n dylanwadu ar nodweddion wyneb.

“Mae rhai o’r genynnau a amlygwyd yn yr astudiaeth hon wedi cael eu dangos yn ymgymryd â datblygiad organau eraill hefyd. Nid yw hyn yn syndod gan fod anomaleddau creuanwynebol fel arfer yn gysylltiedig â chyflyrau meddygol eraill - a bydd canfyddiadau'r astudiaeth hon yn rhoi mewnwelediad pellach i'r geneteg a rennir gan ddatblygiad creuanwynebol a’r corff cyfan, gan gynnwys rhai cyflyrau meddygol cyffredin.

“Yn wir, mae hyn yn cyd-fynd â gwaith arall rydym wedi'i wneud ac rydym yn ei wneud ar hyn o bryd gyda siâp wyneb yn gysylltiedig â chyflyrau meddygol fel asthma, anadlu anhwylder cysgu a phwysedd gwaed uchel.”

Dywedodd yr Athro Richmond y bu datblygiadau “sylweddol” mewn gwybodaeth dros yr wyth mlynedd diwethaf, diolch i gydweithrediadau o ran data, technegau ac arbenigedd dros 18 sefydliad mewn 4 gwlad.

“Fel orthodontydd clinigol mae'r rhain yn ganfyddiadau cyffrous a fydd yn gwella ein dealltwriaeth o ddatblygiad creuanwynebol arferol yn ogystal â pham mae anomaleddau creuanwynebol yn datblygu fel gwefus a thaflod hollt,” meddai.

“Yn ogystal, bydd dilysu’r cysylltiadau rhwng siâp wyneb a’r genynnau hyn yn arwain at well dealltwriaeth o darddiad anomaleddau creuanwynebol bach a mawr gan arwain at well diagnosisau a thriniaethau datblygedig wedi’u targedu gan arwain at ganlyniadau triniaeth well.”

Mae ymchwilwyr o Brifysgol Caerdydd wedi bod yn profi ymarferoldeb defnyddio microdonnau a gwres sych i ddiheintio PPE hanfodol sy'n cael ei ddefnyddio i daclo pandemig y coronafeirws.

Gan adrodd am eu canfyddiadau yn Journal of Hospital Infection, mae'r tîm wedi dangos y gall rhai mathau o anadlyddion gael eu diheintio'n effeithiol mewn dim ond 90 eiliad gan ddefnyddio microdon diwydiannol a sterileiddiwr potel babi'n cynnwys dŵr.

Adroddwyd yn eang bod mynediad at anadlyddion a masgiau wyneb llawfeddygol wedi dod yn gyfyngedig mewn llawer o gyfleusterau yn ystod y pandemig.

“Mae methu â chael gafael ar PPE digonol yn rhoi gweithwyr rheng flaen a chleifion mewn perygl o ddal y coronafeirws. Er bod masgiau fel arfer yn cael eu hystyried yn eitemau untro, roeddem am ddarganfod a allent gael eu diheintio yn ddiogel a'u defnyddio eto,” meddai cyd-awdur yr astudiaeth, yr Athro Jean-Yves Maillard, o'r Ysgol Fferylliaeth a Gwyddorau Fferyllol.

Mae'r ymchwilwyr yn credu y gellid defnyddio diheintio microdon mewn sefyllfaoedd brys er mwyn mynd ar ôl materion cyflenwi, a chynyddu'n sylweddol nifer yr anadlyddion sydd ar gael i staff rheng flaen.

Yn yr astudiaeth, cafodd anadlyddion eu rhoi trwy gylchoedd diheintio microdonnau, a dangoswyd eu bod yn gallu parhau â'u gallu i hidlo bacteria ac erosolau maint feirysol.  Fodd bynnag, nododd yr ymchwilwyr bod rhoi masgiau llawfeddygol mewn microdonnau yn golygu eu bod yn colli'n llwyr eu gallu i hidlo erosolau.

Dywedodd Michael Pascoe, cyd-awdur yr astudiaeth a myfyriwr ymchwil yn yr Ysgol Peirianneg: "Gwn bod masgiau llawfeddygol yn llai effeithiol unwaith y maent yn gwlychu - roeddem yn amau y byddai diheintio mewn microdon yn arwain at golli eu gallu i hidlo erosolau. Cafodd hyn eu cadarnhau yn ein gwaith labordy."

Ymchwiliodd y tîm hefyd i ddefnyddio poptai gwres sych fel dull arall. Nid yw sterileiddio gwres sych yn cynnwys unrhyw ddŵr ac felly mae'n gweithio'n dda gydag eitemau sy'n cael eu difrodi gan leithder.

Roedd bod mewn gwres sych 70°C am 90 munud yn effeithiol ar gyfer diheintio masgiau llawfeddygol ac anadlyddion. Ar ôl tri chylch gwres sych, cadwodd y ddau fath o fasg eu priodweddau hidlo erosol.

Mae'n hanfodol bod PPE yn cael ei ddiheintio'n effeithiol rhwng defnyddiau. Er y dangoswyd bod stêm a gwres sych a gynhyrchir gan ficrodon yn lladd coronafirysau yn effeithiol, roedd yr ymchwilwyr eisiau sicrhau bod y dull hwn hefyd yn effeithiol yn erbyn bacteria y deuir ar eu traws mewn amgylcheddau gofal iechyd.

Yn yr astudiaeth, cafodd anadlyddion a masgiau llawfeddygol eu halogi'n bwrpasol â Staphylococcus aureus, rhywogaeth facteriol sy'n gyffredin iawn mewn llwybrau anadlu dynol a all achosi heintiau meinwe meddal a sepsis. Staphylococcus aureus hefyd yw'r dangosydd biolegol cymeradwy ar gyfer profi effeithiolrwydd masg.

Lleihaodd y ddau ddull nifer y bacteria ar fasgiau i lefel ddiogel yn effeithiol.

O ganlyniad i'r astudiaeth, mae'r tîm wedi datblygu protocol i bennu pa fathau o PPE fyddai'n addas ar gyfer gwahanol driniaethau gyda deoryddion gwres sych neu ficrodonnau.

“Mae modelau masg ac anadlyddion yn amrywio'n sylweddol ac felly mae'n bwysig sicrhau nad yw'r dull diheintio'n cyfaddawdu eu swyddogaeth.

Mae'r tîm yn rhybuddio aelodau'r cyhoedd rhag defnyddio dull tebyg gartref.

Dywedodd Michael Pascoe: "Fel arfer mae microdonnau cartref yn defnyddio llai o bŵer, tua 800 W, ac yn defnyddio trofyrddau sy'n cylchdroi yn hytrach nag antena. Byddai angen amseroedd amlygiad sylweddol hirach i sicrhau canlyniadau tebyg ac nid yw'n hysbys sut y byddai hyn yn effeithio ar weithrediad y masg. Gall masgiau sy'n cynnwys gwifrau tenau hyd yn oed fynd ar dân wrth eu rhoi mewn microdon.”

Mae Parc Ymchwil y Gwyddor Gymdeithasol (SPARK) Prifysgol Caerdydd yn ymuno ag Arsyllfa Polisi Cyhoeddus Rhyngwladol (IPPO) gwerth £ 2m i fynd i’r afael ag effeithiau cymdeithasol, economaidd a chyhoeddus COVID-19.

Mae'r prosiect, a ariennir gan y Cyngor Ymchwil Economaidd a Chymdeithasol (ESRC), yn dod ag ymchwil a pholisi ynghyd i liniaru effeithiau'r pandemig a chyflymu adferiad y DU.

Dan arweiniad Coleg Prifysgol Llundain (UCL), mae'r prosiect gwerth £2 filiwn, yn gydweithrediad rhwng UCL, Prifysgol Caerdydd, Prifysgol Queen's Belffast, Prifysgol Auckland a Phrifysgol Rhydychen, ynghyd â melinau trafod gan gynnwys y Rhwydwaith Rhyngwladol ar gyfer Gwyddoniaeth y Llywodraeth a'r cyhoeddwr newyddion academaidd The Conversation.

Dywedodd Cyfarwyddwr Academaidd SPARK, yr Athro Chris Taylor : “Rydym yn falch iawn o fod yn rhan fawr o Arsyllfa a fydd yn rhoi mynediad i lunwyr polisïau’r DU at adnoddau, tystiolaeth a dadansoddiad o ymatebion polisi byd-eang i COVID-19, fel y gallant wneud penderfyniadau gwell wrth ddelio ag effeithiau’r pandemig. Bydd yr IPPO yn canolbwyntio ar ystod o feysydd polisi cyhoeddus lle mae gan SPARK arbenigedd ymchwil sy’n arwain y byd, megis addysg, gofal cymdeithasol plant ac oedolion, iechyd meddwl glasoed, paratoi gwybodaeth a broceru anghenion tystiolaeth llunwyr polisïau."

Er mwyn mynd i'r afael â'r anghenion polisi mwyaf brys, bydd yr IPPO yn torfoli cwestiynau a phynciau allweddol gan lunwyr polisïau a'r cyhoedd. Bydd yn creu 'mapiau byw' o dystiolaeth a pholisi i dorri trwy'r nifer fawr o ymatebion ymchwil cymdeithasol a pholisi ar COVID-19 a darparu cronfa ddata ymchwil y gellir ei chwilio.

Dywedodd yr Athro Joanna Chataway o UCL, prif ymchwilydd yr IPPO: “Mae pandemig COVID-19 wedi creu heriau digynsail i lunwyr polisïau. Mae ystod a brys y dystiolaeth sydd eu hangen arnynt yn tyfu'n barhaus, ac os nad yw'n hawdd ei chyrraedd, mae hyn yn creu rhwystr arall wrth ddatblygu'r mesurau sydd eu hangen arnom i helpu cymdeithas trwy effeithiau COVID-19."

Bydd cyfraniad Caerdydd i'r IPPO yn adeiladu ar y dull arloesol o ymgysylltu â Gweinidogion ac arweinwyr gwasanaethau cyhoeddus a ddatblygwyd yma yng Nghymru gan Ganolfan Polisi Cyhoeddus Cymru. Dywedodd ei Gyfarwyddwr, Yr Athro Steve Martin: “Rydym yn edrych ymlaen at weithio gyda'n partneriaid yn yr IPPO i helpu i sicrhau bod y fenter newydd bwysig hon yn diwallu anghenion tystiolaeth llunwyr polisïau ym mhob rhan o'r DU.”

Bydd yr IPPO yn adeiladu cysylltiadau parhaol rhwng arbenigwyr polisi ac ymchwil o bob cwr o'r byd ac yn darparu mewnwelediadau hyblyg wedi'u targedu ar y ffordd orau i fynd i'r afael ag ymateb ac adferiad y DU i'r pandemig.

Mae gwyddonwyr o Brifysgol Caerdydd wedi helpu i gynhyrchu arolwg tri dimensiynol newydd sbon o’n galaeth, gan eu galluogi i graffu ar y strwythur mewnol ac arsyllu prosesau sy’n ffurfio sêr, mewn manylder digynsail.

Mae’r arolwg mawr ei raddfa, o’r enw SEDIGISM (Strwythur, Ysgogiad a Dynameg Cyfrwng Rhyngserol yr Alaeth Fewnol), wedi datgelu ystod eang o strwythurau o fewn y Llwybr Llaethog, o glympiau unigol sy’n ffurfio sêr, i gymylau moleciwlaidd enfawr, fydd yn galluogi seryddwyr i ddechrau gwthio ffiniau’r hyn yr ydym yn ei wybod am strwythur ein galaeth.

Mae SEDIGISM wedi’i ddadlennu heddiw drwy gyhoeddi tri phapur ar wahân ym Monthly Notices of the Royal Astronomical Society, a ysgrifennwyd gan dîm rhyngwladol o dros 50 seryddwr.

“Drwy gyhoeddi map â manylder digynsail o gymylau oer yn ein Llwybr Llaethog, mae ymdrech arsyllu enfawr yn dwyn ffrwyth”, meddai Frederic Schuller o Sefydliad Max Planck ar gyfer Seryddiaeth Radio (MPIfR), prif awdur un o’r tri chyhoeddiad hyn, wrth iddo gyflwyno’r cyhoeddiad data.

Dr Ana Duarte Cabral, Cymrawd Ymchwil Prifysgol y Gymdeithas Frenhinol o Ysgol Ffiseg a Seryddiaeth Prifysgol Caerdydd, oedd prif awdur un o’r papurau, ac mae wedi llunio catalog o dros 10,000 o gymylau nwy moleciwlaidd yn ein Llwybr Llaethog.

Galaeth droellog yw’r Llwybr Llaethog, a gafodd ei henw o’i golwg niwlog o’r Ddaear, ac amcangyfrifir mai rhwng 170,000 a 200,000 o flynyddoedd golau yw ei diamedr, gan gynnwys rhwng 100–400 biliwn o sêr.

Mae’r Llwybr Llaethog yn cynnwys rhanbarth creiddiol wedi’i amgylchynu gan ddisg warpedig o nwy a llwch sy’n darparu’r deunyddiau crai i greu sêr.

I Dr Duarte Cabral, bydd y catalog newydd o gymylau nwy yn galluogi gwyddonwyr i archwilio sut mae strwythur troellog ein Llwybr Llaethog yn effeithio ar gylch bywyd cymylau, eu priodweddau, ac yn y pen draw, sut mae sêr yn cael eu ffurfio ynddynt.

“Gyda’r arolwg hwn, mae gennym y gallu i ddechrau gwthio ffiniau’r hyn yr ydym yn ei wybod am effeithiau eang strwythurau a deinameg yr alaeth, yn nosbarthiad y nwy moleciwlaidd a’r sêr sy’n ymffurfio, oherwydd y sensitifrwydd a’r cydraniad gwell, a’r golwg 3D.”

Crëwyd y catalog o gymylau nwy moleciwlaidd drwy fesur isotop prin moleciwl carbon monocsid, 13CO, drwy ddefnyddio telesgop Arbrawf Atacama Pathfinder 12-medr hynod sensitif, ar lwyfandir Chajnantor yn Chile.

Gwnaeth hyn alluogi’r tîm i gynhyrchu amcangyfrifon mwy cywir o fasau’r cymylau nwy a chanfod gwybodaeth am eu cyflymder, gan gynnig darlun gwirioneddol dri dimensiynol o’r alaeth.

https://www.youtube.com/watch?v=W85WYk2aYqo&feature=youtu.be

Mae Dr Duarte a’i chydweithwyr eisoes yn dechrau lloffa gwybodaeth gan helaethder y data sydd ar gael iddynt.

“Datgelodd yr arolwg mai dim ond cyfran fach, tua 10%, o’r cymylau hyn sydd â nwy dwys gyda sêr yn cael eu ffurfio’n barhaus,” meddai James Urquhart o Brifysgol Kent, prif awdur y trydydd cyhoeddiad.

Yn debyg, mae canlyniadau’r gwaith a arweinir gan Dr Duarte Cabral yn awgrymu nad yw strwythur y Llwybr Llaethog wedi’i ddiffinio’n dda ac nad yw’r canghennau troellog yn glir iawn. Hefyd, maent wedi dangos nad yw priodweddau’r cymylau’n ymddangos fel eu bod yn ddibynnol ar a yw cwmwl mewn cangen droellog neu mewn rhanbarth rhyng-ganghennog, lle disgwylion nhw y byddai ffiseg wahanol iawn ar waith.

“Mae ein canlyniadau’n dangos i ni eisoes efallai nad yw’r Llwybr Llaethog yn fath cadarn, mawreddog ei ddyluniad o alaeth droellog fel roeddem yn ei gredu, ond efallai ei bod o natur fwy cedenog (flocculent),” aeth Dr Duarte Cabral rhagddo.

“Gall unrhyw un sydd am astudio cinemateg priodweddau ffisegol cymylau moleciwlaidd unigol neu astudio samplau mwy o gymylau’n ystadegol, ddefnyddio’r arolwg hwn. Felly, mae’n dwyn gwerth gwaddol enfawr i’r gymuned ffurfiant sêr.”

Mae astudiaeth ar raddfa fawr gan Brifysgol Caerdydd a Phrifysgol Caerwysg wedi canfod y dystiolaeth gryfaf hyd yma bod geneteg yn chwarae rhan fawr yn y rhan fwyaf o achosion pan fydd babanod a anwyd yn y tymor llawn yn y 10% uchaf neu isaf o'r sbectrwm pwysau geni.

Fodd bynnag, yn y 3% o fabanod sydd â’r pwysau geni lleiaf, roedd yn ymddangos bod geneteg yn chwarae rhan llai pwysig, darganfu’r ymchwilwyr, gan nodi y gallai ffactorau eraill fod yn cyfrannu at faint bach y babanod.

Edrychodd ymchwilwyr ar 190 o amrywiadau genetig cyffredin sy’n hysbys yn effeithio ar bwysau geni. Gallai ffactorau pwysig eraill gynnwys iechyd y fam neu'r ffetws neu'r brych, sy'n trosglwyddo maetholion ac ocsigen i'r babi.

Dywedodd yr Athro Sailesh Kotecha o Ysgol Meddygaeth Prifysgol Caerdydd, sy’n arwain yr ymchwil: “Mae’n bwysig nodi rhesymau pam mae babanod yn cael eu geni â phwysau geni isel gan eu bod mewn perygl o gael problemau iechyd yn ddiweddarach mewn bywyd, gan gynnwys diabetes a phwysedd gwaed uchel.

Er mwyn archwilio i ba raddau yr oedd pwysau geni yn gysylltiedig â geneteg mamau a babanod, creodd y tîm sgôr genetig ar gyfer pwysau geni uwch.

Gwnaeth yr astudiaeth, a gyhoeddwyd heddiw yn PLOS Genetics, brofi a oedd y sgôr genetig yn uwch neu'n is mewn babanod a anwyd yn fawr iawn neu'n fach iawn mewn sampl o bron i 12,000 o fabanod a mwy na 5,000 o famau o dras Ewropeaidd.

Mae pwysau babanod adeg genedigaeth yn bwysig, gan fod y rhai sy'n cael eu geni yn y ddau begwn mewn mwy o risg o gymhlethdodau. Mae babanod llai yn fwy tebygol o gael eu derbyn i unedau newydd-enedigol ac mewn mwy o berygl o farw, tra bod babanod mawr mewn mwy o berygl o gymhlethdodau yn ystod genedigaeth.

Dywedodd Dr Robin Beaumont, o Ysgol Meddygaeth Prifysgol Caerwysg, cyd-awdur yr astudiaeth: “Mae'r ymchwil hon yn taflu goleuni newydd ar pam mae rhai babanod yn cael eu geni'n fawr neu'n fach iawn. Bydd y wybodaeth hon yn helpu rhieni a chlinigwyr i ddeall lle mae angen iddynt ganolbwyntio sylw meddygol.

“Chwaraeodd geneteg ran lai yn y 3% o fabanod sydd â’r pwysau isaf, gan awgrymu y gallai ffactorau eraill fel iechyd y brych fod wedi dylanwadu ar eu pwysau.”

Dywedodd yr ymchwilwyr ei bod hefyd yn bosibl y gallai newidiadau genetig prin yn y babi leihau twf yn y 3% lleiaf.

Dywedodd yr Athro Rachel Freathy, o Brifysgol Caerwysg a oruchwyliodd yr astudiaeth fod yr astudiaeth yn “rhoi’r ddealltwriaeth fwyaf hyd yma i sut mae amrywiadau genetig cyffredin rhwng pobl yn dylanwadu ar eithafion pwysau geni”.

“Bellach mae angen i ni ddeall yn well a yw’r geneteg neu’r ffactorau amgylcheddol yn bwysicach yn y peryglon iechyd diweddarach,” meddai.

Cydweithiodd Prifysgol Bryste, Coleg Imperial Llundain a Phrifysgol Oulu yn y Ffindir ar yr astudiaeth hefyd. Roedd y mamau a'r babanod yn dod o Blant y 90au, astudiaeth iechyd wedi'i lleoli ym Mhrifysgol Bryste, Astudiaeth Teulu o Iechyd Plentyndod, Caerwysg a Charfannau Geni Gogledd y Ffindir 1966 a 1986.

Cefnogwyd yr ymchwil gan Ymddiriedolaeth Wellcome a rhaglen H2020 y Comisiwn Ewropeaidd.

Mae'n flin gennym gyhoeddi y bu farw'r Athro Syr John Meurig Thomas FRS, oedd yn Athro Nodedig Anrhydeddus yn yr Ysgol Cemeg ym Mhrifysgol Caerdydd ers 2005.

Roedd Syr John Meurig Thomas yn un o wyddonwyr mwyaf nodedig a dylanwadol ei genhedlaeth, ac yn arloeswr ym meysydd Cemeg Cyflwr-Solet a Chatalysis Heterogenaidd. Cafodd effaith sylweddol ar ddatblygu'r meysydd ymchwil hynny, yn ogystal â chwarae rôl sylweddol o ran poblogeiddio gwyddoniaeth, ac ysbrydoli llawer o wyddonwyr ifanc yn eu gyrfaoedd gwyddonol.

Ganwyd John Meurig Thomas yn fab i löwr yng Nghwm Gwendraeth, De Cymru, a graddiodd gyda graddau BSc a PhD Cemeg o Goleg y Brifysgol Abertawe. O 1958, roedd ganddo swyddi academaidd ym Mhrifysgol Cymru, fel Darlithydd i ddechrau ym Mangor ac yna (o 1969 ymlaen) fel Athro yn Aberystwyth. Yn 1978, cafodd ei benodi'n Athro a Phennaeth yr Adran Cemeg Ffisegol ym Mhrifysgol Caergrawnt, cyn cymryd rôl glodfawr Cyfarwyddwr Sefydliad Brenhinol Prydain Fawr yn 1986. Yna, cafodd ei benodi'n Feistr Peterhouse (Coleg hynaf Caergrawnt, a'r gwyddonydd cyntaf i gael ei benodi'n Feistr), cyn derbyn penodiadau anrhydeddus yn Adran Gwyddoniaeth Faterol Prifysgol Caergrawnt ac Ysgol Cemeg Prifysgol Caerdydd.

Fel pob gwyddonydd llwyddiannus, esblygodd ymchwil Syr John drwy feysydd gwahanol ar adegau gwahanol o'i yrfa. Roedd ei ymchwil ym Mangor ac Aberystwyth yn y 1960au a'r 1970au yn canolbwyntio ar nodweddu diffygion deunyddiau crisialaidd, a hwyluswyd drwy ei ddefnydd arloesol o ficrosgopeg electron, gan arwain at ddarganfyddiadau newydd ar rôl diffygion o ran rheoli adweithedd deunyddiau organig. Yng Nghaergrawnt, symudodd ei ymchwil tuag at astudio seolitiau a deunyddiau solet microhydaidd eraill, gan arwain at fewnwelediadau dwfn i nodweddion strwythurol, ffisegol a chatalytig y solidau hyn sy'n bwysig yn dechnolegol, drwy ddefnyddio cyfuniad pwerus o dechnegau arbrofol. Esblygodd ei waith ar gatalysis heterogenaidd ymhellach yn y Sefydliad Brenhinol, yn enwedig drwy weithio gydag eraill er mwyn ecsbloetio synergedd technegau'n seiliedig ar syncrotron a dulliau cyfrifiadurol newydd sbon er mwyn pennu dealltwriaeth sylfaenol gadarn o nodweddion ffisegol-gemegol deunyddiau catalytig. Roedd ganddo rôl arweiniol o ran datblygu a rhannu'r cysyniad o gatalysis heterogenaidd ar un safle, sydd wedi arwain at ddylunio cenedlaethau newydd o gatalyddion solet sydd wedi galluogi'r datblygiad o brosesau cemegol cynaliadwy sy'n fanteisiol yn amgylcheddol ("gwyrdd").

Efallai mai uchafbwynt gyrfa wyddonol Syr John oedd ei gyfnod fel Cyfarwyddwr y Sefydliad Brenhinol, gan ddilyn olion troed ei arwr gwyddonol pan roedd yn blentyn, Michael Faraday, oedd yn yr un swydd rhwng 1825 ac 1867. Galluogodd y swydd flaenllaw hon ym maes gwyddoniaeth y DU Syr John i barhau i fwrw ymlaen â'i ymchwil mewn labordy penigamp (gan gydweithio gyda Syr Richard Catlow FRS, oedd yn Athro Wolfson yn y Sefydliad Brenhinol ar yr adeg), drwy gyflawni hefyd ei angerdd arall, sef hyrwyddo ymgysylltiad cyhoeddus â gwyddoniaeth. Cafodd llawer o wyddonwyr ifanc eu hysbrydoli gan frwdfrydedd amlwg Syr John am wyddoniaeth, oedd yn glir i'w weld yn Narlithoedd Nadolig y Sefydliad Brenhinol gafodd eu darlledu (a gyflwynwyd ar y cyd â'r Athro David Phillips FRS) yn 1987, ac yn ei lyfr "Michael Faraday and the Royal Institution: The Genius of Man and Place", a gyhoeddwyd yn 1991 i anrhydeddu ei arwr gwyddonol ar achlysur 200 mlynedd ers ei enedigaeth.

Roedd Syr John yn awdur toreithiog iawn (gan gyhoeddi mwy na 1,100 o bapurau gwyddonol) ac yn ddarlithydd ysbrydoledig a deinamig. Roedd yn cael ei edmygu'n fawr am huodledd a naws farddol ei eiriau a'i waith ysgrifenedig, ac am fod yn garismataidd wrth hyrwyddo gwyddoniaeth ledled y byd. Derbyniodd sawl gwobr ac anrhydeddau mawreddog yn ystod ei yrfa, gan gynnwys Medal Brenhinol y Gymdeithas Frenhinol yn 2016, a chafodd ei urddo'n farchog yn 1991 "am wasanaethau i gemeg a phoblogeiddio gwyddoniaeth".

Yn Gymro i'r carn, roedd Syr John yn adlewyrchu ethos gweithgar a pharch am addysg oedd yn werthoedd critigol o fewn cymuned mwyngloddio ei fagwraeth yn Ne Cymru. Roedd yn siaradwr Cymraeg, gan ddysgu Saesneg yn yr ysgol, ac roedd ei gefnogaeth angerddol i ddiwylliant, iaith a llenyddiaeth Cymru yn gryf iawn gydol ei yrfa wyddonol nodedig.

Roedd Syr John wastad yn ystyried y cyfle i gael gyrfa mewn ymchwil wyddonol yn fraint ac yn angerdd, a bydd gan bawb atgofion melys ohono a'i frwdfrydedd amlwg dros wyddoniaeth, yn ogystal â'r ffordd yr oedd yn trin pawb yn gwrtais, yn ddiymhongar a gyda pharch. Yn ystod ei ymweliadau rheolaidd i Brifysgol Caerdydd fel Athro Anrhydeddus, roedd yn cyfarch pawb fel ffrind a chydweithiwr, yn enwedig y staff yn gweithio yn ffreutur a siop goffi'r Prif Adeilad, a'r holl fyfyrwyr PhD ac ôl-ddeothurol wnaeth gwrdd ag ef yn yr Ysgol Cemeg - roedd Syr John wastad yn awyddus i glywed canlyniadau diweddaraf eu hymchwil, ac yn barod iawn i roi arweiniad call a chyngor hawl.

Er gwaethaf ei iechyd yn gwaethygu mewn misoedd diweddar, parhaodd Syr John i weithio'n frwd dros wyddoniaeth tan ei ddyddiau olaf. Mae ei lyfr diwethaf ar hanes gwyddoniaeth, "Architects of Structural Biology: Bragg, Perutz, Kendrew, Hodgkin", a gyhoeddwyd yn 2020, yn rhoi mewnwelediadau diddorol iawn i'w gyfeillgarwch personol â'r gwyddonwyr eiconig wnaeth ddatblygu'r maes Bioleg Strwythurol. Ac yn gyd-ddigwyddiad addas iawn, cyhoeddwyd papur arloesol yn Nature Catalysis, ar ddadadeiladu gwastraff plastig i hydrogen a charbonau gwerthfawr, a ysgrifennwyd ar y cyd gan Syr John, yr Athro Peter Edwards FRS a chydweithwyr (Prifysgol Rhydychen), a Dr Daniel Slocombe (Prifysgol Caerdydd), ar y diwrnod y bu farw Syr John.

Cyfoethogodd Syr John Meurig Thomas fywydau pawb oedd â'r fraint o'i adnabod, a bydd colled mawr ar ei ôl ymysg ei ffrindiau, cydweithwyr a phartneriaid o bob rhan o'r byd. Ond, cysur yw gwybod y bydd etifeddiaeth wyddonol Syr John yn dal i fyw.

Mae'r canfyddiadau dros dro, a gafwyd o arolwg o bobl sydd wedi cael profedigaeth yn y DU ers mis Mawrth, wedi dangos yn amlwg yr anawsterau a'r trallod a gafwyd gan y rhai hynny sydd wedi colli berthynas agos eleni.

Cynhaliwyd yr arolwg cyntaf ledled y DU a oedd yn archwilio profiadau o brofedigaeth a chymorth gan Brifysgol Caerdydd a Phrifysgol Bryste, gyda llawer o gyfranogwyr yn disgrifio diffyg cymorth ar ôl i berthynas agos iddynt farw.

Nododd yr arolwg nad oedd yr ysbyty na'r darparwr gofal wedi cysylltu â 45% ohonynt ar ôl iddynt gael profedigaeth, tra na chafodd mwy na hanner unrhyw wybodaeth am gymorth profedigaeth (51%) ac wynebodd 56% o bobl a geisiodd gael gafael ar wasanaethau profedigaeth anawsterau hefyd.

Mae'r ymchwilwyr, gan gynnwys tîm o Ganolfan Ymchwil Gofal Lliniarol Marie Curie, yn cynnal ymchwil i roi llais i brofiadau'r bobl sydd wedi cael unrhyw fath o brofedigaeth yn y DU ers 16 Mawrth. Mae'r tîm wedi rhyddhau canfyddiadau o'r 532 o ymatebwyr cyntaf i'r arolwg, sy'n parhau i fod ar agor tan 31 Rhagfyr.

Gweler y canlynol am yr arolygon hynny hyd yn hyn:

  • Roedd bron hanner (46%) wedi colli perthynas agos a oedd ag achos wedi’i gadarnhau neu achos posibl o haint COVID-19;
  • Roedd marwolaethau COVID-19 yn cael eu cysylltu'n sylweddol â lefelau uwch o brofiadau negyddol o farwolaeth a galaru (e.e. cyswllt â pherthynas agos cyn iddo/iddi farw, ynysu cymdeithasol ar ôl iddo/iddi farw) heblaw am drefniadau angladd cyfyngedig, a effeithiodd bron pob un ymatebwr (94%);
  • Cafodd 70% o bobl sydd wedi cael profedigaeth lle bu farw perthynas agos o achos wedi'i gadarnhau o haint COVID-19 gyswllt cyfyngedig â'r berthynas yn niwrnodau olaf ei fywyd; nid oedd 85% yn gallu dweud hwyl fawr fel y byddent wedi hoffi gwneud a phrofodd 75% ynysu cymdeithasol ac unigedd.

Dywedodd Dr Emily Harrop, o Ganolfan Ymchwil Gofal Lliniarol Marie Curie ym Mhrifysgol Caerdydd a chydymaith ymchwil yn yr Ysgol Meddygaeth: “Hyd yn hyn, mae canlyniadau'r arolwg yn dangos heriau mawr cael profedigaeth yn ystod pandemig o ran profiadau anodd ar ddiwedd bywyd, angladdau cyfyngedig ac ynysu cymdeithasol.

“Yn ogystal â'r anawsterau hyn a lefelau cymharol uchel o anghenion, mae pobl sydd wedi cael profedigaeth hefyd yn rhoi gwybod am broblemau wrth gael gafael ar gymorth gan ffrindiau a theulu a gwasanaethau profedigaeth."

Hefyd, disgrifiodd cyfranogwyr broblemau cyfathrebu â darparwyr gofal iechyd pan roedd eu perthynas agos yn cael gofal ac yn marw, gydag un o bedwar yn adrodd nad oedd yn rhan o benderfyniadau am ofal ei berthynas agos.

Dywedodd un ferch a oedd wedi cael profedigaeth yn ystod yr astudiaeth: “Y tro olaf i mi weld fy nhad oedd pan na adawodd yr ysbyty i mi fynd i mewn gydag ef o'r ambiwlans. Roedd yn ddydd Gwener ac ni chawsom siarad ag unrhyw un tan ddydd Mawrth.

“Roedd yn anodd cysylltu ac unwaith i mi wneud hynny nododd y person yng nghanol y sgwrs fod gan dad COVID-19 - roedd yn sioc. Ni chawsom lawer iawn o wybodaeth o gwbl a dim cymorth na chysylltiad."

Ar sail y canfyddiadau dros dro hyn, a fydd yn cael eu dosbarthu i lunwyr polisïau a gwasanaethau profedigaeth ac sydd ar gael ar wefan yr astudiaeth, mae'r ymchwilwyr yn argymell y canlynol:

* Cymerir camau i leihau trawma o brofiadau gwael o farwolaeth, drwy sicrhau bod gweithwyr proffesiynol gofal iechyd yn cyfathrebu'n well ar ddiwedd bywyd, gan gynnwys y teulu wrth wneud penderfyniadau a galluogi teulu i gael cyswllt lle y bo'n bosibl;

* Mae darparwyr gofal iechyd yn cefnogi teuluoedd yn well ar ôl marwolaeth, gan gynnwys rhoi gwybodaeth am wahanol fathau o gymorth a gwasanaethau profedigaeth;

* Trefniadau swigod cymorth hyblyg ar gyfer y rhai sydd newydd gael profedigaeth er mwyn mynd i'r afael ag ynysu cymdeithasol a theimlo'n agored i newid yn gynnar ar ôl cael profedigaeth ac yn ystod angladdau;

* Mwy o ddarpariaeth o ran gwasanaethau profedigaeth mewn ardaloedd sydd â rhestrau aros hir ar hyn o bryd.

Mae'r ymchwilwyr hefyd yn annog mwy o ddynion a phobl o gefndiroedd o leiafrifoedd ethnig i gymryd rhan er mwyn sicrhau bod yr arolwg yn cynrychioli'r boblogaeth a effeithiwyd.

Dywedodd Dr Lucy Selman, o'r Grŵp Ymchwil Gofal Lliniarol a Diwedd Oes a'r Ganolfan ar gyfer Gofal Sylfaenol Academaidd ym Mhrifysgol Bryste: "Bellach, mae mwy na 70,000 o farwolaethau ychwanegol wedi bod yn y DU yn ystod y pandemig, yn ogystal ag amcangyfrif o 450,000 o farwolaethau bob 9 mis.

“Gyda phob marwolaeth yn gadael tua phum person mewn profedigaeth, mae 2.6 miliwn o bobl wedi cael profedigaeth yn y DU ar adeg o aflonyddwch enfawr i'n rhwydweithiau cymorth cymdeithasol yn ogystal â phwysau trwm ar ofal iechyd a chymdeithasol. Bellach mae gennym y cyfle i atal argyfwng iechyd meddwl pellach drwy roi ein hargymhellion ar waith i wella gofal diwedd oes a chymorth profedigaeth."

Ariannwyd yr arolwg gan dîm Ymchwil ac Arloesedd y DU drwy'r Cyngor Ymchwil Economaidd a Chymdeithasol. Caiff canfyddiadau llawn yr astudiaeth eu dadansoddi a'u cyhoeddi mewn cyfnodolyn a adolygir gan gymheiriaid yn ystod chwarter cyntaf 2021.

Er mwyn cymryd rhan yn yr arolwg cyn Rhagfyr 31, ewch i https://www.covidbereavement.com/