Ewch i’r prif gynnwys

2018

Mae ymchwilwyr ym Mhrifysgol Caerdydd wedi derbyn grantiau gwerth cyfanswm o £1 miliwn ar gyfer y LabordyGwrthGasineb newydd, gyda’r dasg o asesu effaith digwyddiadau cenedlaethol ar lefelau o droseddau casineb a mynegi casineb.

Y gobaith yw y bydd unrhyw bigynnau a welir ar declyn newydd y Dangosfwrdd Mynegi Casineb Ar-lein yn galluogi’r heddlu a’r llywodraeth i achub y blaen ar achosion o droseddau casineb ar y strydoedd.

Dywedodd y prif ymchwilydd, yr Athro Matthew Williams: “Mae Brexit wedi rhannu cymdeithas yn ddwy, ac mae’r addunedau ymddangosiadol amhosibl a wnaed gan Aelodau Seneddol oedd yn cefnogi gadael yr UE wedi creu ymdeimlad mawr o ddadrithiad i filoedd o ddinasyddion.  Yn 2019, mae Prydain yn debygol o fod yn ei hargyfwng mwyaf difrifol ers yr Ail Ryfel Byd, a beth bynnag fo’r canlyniad, boed yn ail refferendwm, Brexit ‘meddal’ neu ddim Brexit o gwbl, ceir pryder bydd y digwyddiadau yn annog mwy o droseddau casineb.”

“Fel y gwelsom yn dilyn pleidlais 2016, ac i raddau mwy eithafol yn dilyn ymosodiadau terfysgol 2017, roedd yr ymchwydd mewn mynegi casineb ar-lein yn cyd-daro â chynnydd sylweddol mewn troseddau casineb all-lein. Bydd ein hymchwil a’n technoleg yn helpu sefydliadau i adnabod rhybuddion cynnar yn gyflym mewn amser real fel bod modd iddynt gymryd camau angenrheidiol i gefnogi dioddefwyr.”

Mae arbenigwyr yn credu mai’r ymosodiadau terfysgol rhwng mis Mawrth a Mehefin y llynedd oedd prif gyfranwyr y cynnydd o 17% mewn troseddau casineb yn 2017/18.  Cofnodwyd cyfanswm o 94,098 o ddigwyddiadau gan yr heddlu, y nifer uchaf ers dechrau cadw cofnodion. Mae awdurdodau yn paratoi ar gyfer cynnydd pellach wrth i ymadawiad y DU o’r UE nesáu.

Mae’r LabordyGwrthGasineb, rhan o Labordy Gwyddorau Data Cymdeithasol rhwng Ysgol y Gwyddorau Cymdeithasol ac Ysgol Cyfrifiadureg a Gwybodeg y Brifysgol, wedi’i sefydlu gyda chyllid gan y Cyngor Ymchwil Economaidd a Chymdeithasol (ESRC).

Mae’r Dangosfwrdd Mynegi Casineb Ar-lein yn cael ei ddatblygu mewn partneriaeth â Chanolfan Troseddau Casineb Cenedlaethol Ar-lein Cyngor Cenedlaethol Penaethiaid yr Heddlu.  Cyhoeddwyd sefydlu’r Ganolfan gan yr Ysgrifennydd Cartref yn 2016 ar ôl pleidlais Brexit, mewn ymateb i gynnydd sydyn yn y casineb a fynegir ar-lein a oedd yn targedu pobl oherwydd eu nodweddion personol.  Mae’n gyfrifol am wella profiad cyfiawnder troseddol i ddioddefwyr camdriniaeth ar-lein.

Dywedodd yr Athro Pete Burnap, arweinydd cyfrifiadurol y prosiect: “Bydd LabordyGwrthGasineb yn cynnig gwasanaeth hanfodol i’r Ganolfan newydd i gefnogi dioddefwyr yn well.  Bydd mynediad at gyfathrebu cyhoeddus amser real o lwyfannau cyfryngau cymdeithasol yn galluogi staff y Ganolfan i fonitro casineb a fynegir ar lefel gyfunol gan ddefnyddio deallusrwydd artiffisial moesegol ac arloesol a grëwyd yn ein Labordy.

Mae’r Labordy hefyd yn gweithio mewn partneriaeth agos â’r pedwar heddlu yng Nghymru, Heddlu Manceinion Fwyaf, Llywodraeth Cymru, a nifer o elusennau troseddau casineb blaenllaw gan gynnwys Galop a Community Security Trust.

Dywedodd yr Athro Williams: “Mae’r awr ar ôl digwyddiad sy’n ‘sbarduno’ casineb, yn gyfnod hanfodol lle byddwn yn galw ‘ymatebwyr cyntaf ar-lein’.

Bydd grant ychwanegol, a ddyfarnwyd o dan raglen y Llywodraeth ar ôl Brexit ESRC ym mis Tachwedd, yn galluogi LabordyGwrthGasineb i fynd i’r afael â’r prif heriau sydd ynghlwm â phenderfynu a wnaeth digwyddiadau o ddiddordeb cenedlaethol arwain at gynnydd yn nifer y troseddau mewn gwirionedd. Bydd hyn, o bosibl, yn ategu’r honiad bod pigynnau a gofnodwyd gan yr heddlu yn ganlyniad i gynnydd parodrwydd y dioddefwyr i adrodd yn unig.  Bydd y prosiect, sy’n gweithio gyda Rand Europe a’r NPCC, yn cysylltu nifer o setiau data all-lein ac ar-lein, gan gyflwyno’r darlun mwyaf cyflawn o droseddau casineb hyd yn hyn.  

Dywedodd yr Athro Daniel Wincott, Ysgol y Gyfraith a Gwleidyddiaeth Prifysgol Caerdydd, sydd yn Gydlynydd Arweinyddiaeth ESRC ar gyfer Llywodraethu ar ôl Brexit:  "Mae gwyddonwyr cymdeithasol mewn sefyllfa unigryw i fedru holi am achosion a chanlyniadau dwys Brexit. Bydd prosiect y rhaglen Llywodraethu ar ôl Brexit yn datblygu ymchwil sylfaenol i gynhyrchu tystiolaeth a dealltwriaeth newydd.”

Bydd ymchwil LabordyGwrthGasineb yn cael ei arddangos mewn cyfarfod Grŵp Hollbleidiol Seneddol drwy wahoddiad yn unig yn San Steffan ar ddechrau 2019 i gynulleidfa o ASau, Arglwyddi, uwch-weision sifil a gwneuthurwyr polisi.

Am ragor o wybodaeth, ewch i: www.HateLab.net

Mae ymchwil yn awgrymu bod pobl sydd wedi dioddef o ganlyniad i gorwyntoedd yr UDA yn fwy agored i gael eu heffeithio gan drychinebau’r dyfodol am eu bod yn ail-adeiladu eu tai yn fwy nag o’r blaen.

Mewn astudiaeth newydd, mae gwyddonwyr o Brifysgol Caerdydd wedi dangos bod tai sydd wedi’u taro gan gorwyntoedd mewn lleoliadau penodol yn cael eu disodli gan dai newydd sydd, mewn rhai ardaloedd, dros 50 y cant yn fwy.

Mae hyn er gwaethaf degawdau o ymdrechion rheoleiddiol yn yr UDA i ddarbwyllo pobl i beidio ag adeiladu mewn ardaloedd arfordirol sy’n fwy o tueddol o gael eu taro gan gorwyntoedd, er mwyn lleihau’r perygl.

Mae’r astudiaeth, sydd wedi’i chyhoeddi heddiw yng nghyfnodolyn Nature Sustainability, wedi nodi patrwm systematig o “ail-adeiladu yn fwy” ymysg adeiladau newydd a rhai wedi’u hadnewyddu mewn ardaloedd sydd wedi’u taro gan gorwyntoedd.

Casglwyd y canlyniadau trwy ddadansoddiad o ddelweddau lloeren mewn pum lleoliad gwahanol ar Arfordiroedd yr Iwerydd a’r Gwlff yn yr UDA lle mae un neu fwy o gorwyntoedd wedi taro ers 2003. Mae’r pum lleoliad, gyda phob un yn cael eu hadnabod fel Ardaloedd Perygl Llifogydd Arbennig, wedi goroesi chwe system corwynt gwahanol rhwng 2003 a 2012, ac wedi eu difrodi gan wynt, ymchwydd stormydd a thonnau.

Yr ardaloedd oedd Mantoloking, New Jersey; Hatteras a Frisco, Gogledd Carolina; Ynys Santa Rosa, Florida; Ynys Dauphin, Alabama; a Bolivar, Texas.

Yn eu hastudiaeth, bu’r tîm yn cyfrifo'r arwynebedd a oedd yn cynnwys adeiladau preswyl unigolion, a alwyd yn ôl-troed adeilad, ychydig cyn i’r corwynt diwethaf daro ac yna eto yn 2017.

Dangosodd y canlyniadau bod maint yr ôl-troed ar draws y pum ardal wedi cynyddu, o rhwng 19% yn Hatteras i 49% yn Ynys Santa Rosa.

Yn ychwanegol, roedd adeiladau newydd sbon a adeiladwyd ar ôl i’r corwynt daro hefyd yn fwy nag adeiladau a oedd yn bodoli eisoes, gan gynyddu o 14 y cant yn Mantoloking i 55 y cant yn Santa Rosa Island.

Dywedodd Dr Eli Lazarus, prif awdur yr ymchwil: “Mae ymchwil arall wedi dangos nad yw tai mwy yn cael eu hamddiffyn yn well rhag effeithiau corwyntoedd o reidrwydd. Fel arfer, y tai sy’n dueddol o oroesi corwyntoedd orau yw’r rhai sy’n bell oddi wrth y traeth ac ar dir uwch.”

Yn ôl yr ymchwilwyr, roedd y cynnydd mewn maint tai yn fwy na chyfartaledd cenedlaethol yr UDA rhwng 2002 a 2016, a arhosodd yn 14-16%.

“Mae perchnogion sy’n adeiladu tai mwy mewn ardaloedd sy’n agored i gorwyntoedd yn cymryd risg eithriadol. Ond mae ein canfyddiadau yn adlewyrchu yr hyn mae economegwyr yn ei alw’n ‘berygl moesol’. Ystyr hyn yw mai nid eich cyfrifoldeb chi’n llwyr yw’r risg a gymerir; caiff ei rannu ymysg eraill – er enghraifft, os yw eich yswiriant llifogydd yn cael ei gefnogi’n ariannol gan drethdalwyr eraill”, yn ôl Dr Lazarus.

Cwblhaodd Rosie Dodd (cyd-awdur) yr astudiaeth yn rhan o Raglen Cyfleoedd Ymchwil Israddedig Caerdydd (CUROP), lle cynigir grant i fyfyrwyr israddedig am gyfnod o wyth wythnos i gymryd rhan mewn prosiectau ymchwil gyda goruchwylwyr academaidd.

Dywedodd: “Roedd Rhaglen Cyfleoedd Ymchwil Israddedig Caerdydd yn gyfle gwych i ymwneud ag amgylchedd ymchwil y brifysgol, a bod yn rhan o greu canfyddiadau sy’n cael effaith megis y rhain a gyhoeddwyd gan Dr Lazarus heddiw.”

Mae Prifysgol Caerdydd wedi llofnodi cytundeb ar gyfer partneriaeth strategol ag un o brifysgolion mwyaf blaenllaw Brasil er mwyn hybu’r cyfleoedd am ymchwil ac addysg ar gyfer staff a myfyrwyr.

Bydd y cytundeb newydd yn golygu bod y Brifysgol bellach yn bartner ag Universidade Estadual de Campinas, neu ‘Unicamp’.

Unicamp, a sefydlwyd ym 1966, yw un o brif ganolfannau ymchwil feddygol a gwyddonol Brasil. Mae Unicamp yn nhalaith São Paulo, ond mae ganddi gampysau cyswllt yn Limeira a Paulínia.

Mae'r bartneriaeth yn rhwymo’r ddwy brifysgol i gydweithio mewn meysydd lle mae'r naill a'r llall yn gwneud ymchwil. Y gobaith yw y gallai’r bartneriaeth baratoi'r ffordd i raglenni PhD ar y cyd a mwy o gyfleoedd i gyfnewid myfyrwyr.

Wrth lofnodi'r bartneriaeth strategol ar ran y Brifysgol, dywedodd yr Is-Ganghellor, yr Athro Colin Riordan: "Rydw i wrth fy modd yn llofnodi partneriaeth strategol ag Unicamp sy'n cynnig cymaint o gyfleoedd i academyddion a myfyrwyr fel ei gilydd.

"Mae'r bartneriaeth hon yn adeiladu ar gysylltiadau ymchwil ag Unicamp sy’n bodoli eisoes ac edrychaf ymlaen at ei gweld yn datblygu dros y blynyddoedd nesaf."

Mae’r bartneriaeth strategol newydd yn adeiladu ar Femorandwm Cyd-ddealltwriaeth a lofnodwyd gan Brifysgol Caerdydd ac Unicamp yn 2015.

Prif amcan y Memorandwm oedd cefnogi cydweithredu â Choleg Gwyddorau Ffisegol a Pheirianneg y Brifysgol. Mae’r Memorandwm wedi arwain at gyfres o ymweliadau oedd yn canolbwyntio ar ymchwil. Roedd y rhain yn cynnwys tua chant o aelodau staff a thwf o ran cyhoeddiadau ar y cyd, ym meysydd Peirianneg Drydanol, Deintyddiaeth, y Geowyddorau a Chemeg yn bennaf.

Drwy lofnodi partneriaeth strategol ffurfiol sy'n cwmpasu meysydd ymchwil eraill, y gobaith yw bydd cyfleoedd i ehangu ymchwil gydweithredol a datblygu Cytundeb Symudedd Staff.

Bydd rhaglen gyfnewid israddedig ar ffurf Ysgolion Haf byrdymor yn cael eu hystyried, yn ogystal â graddau PhD deuol ar draws pob disgyblaeth.

Llofnodwyd y bartneriaeth strategol gan Reithor UNICAMP, yr Athro Marcelo Knobel a’r Is-Ganghellor, yr Athro Colin Riordan.

Dyfarnwyd Gwobr Robbins 2019 gan Gymdeithas Fathemategol America i Roger Behrend a’i gydweithwyr Ilse Fischer a Matjaž Konvalinka.

Rhoddir y wobr, a ddyfernir bob tair blynedd, ar gyfer eu papur "Matricsau arwyddion eiledol o drefn od sy’n gymesur yn groeslinol ac yn wrthgroeslinol,” a gyhoeddwyd yn 2017 yn Advances in Mathematics (Vol. 315, pp. 324-365). Yn y papur hwn, mae Behrend, Fischer a Konvalinka’n profi’r fformiwla dybiedig ar gyfer nifer y matricsau arwyddion eiledol o drefn od sy’n gymesur yn groeslinol ac yn wrthgroeslinol ar ôl dros 30 mlynedd. Hon oedd tybiaeth olaf David Robbins am fatricsau arwyddion eiledol heb ei phrofi.

Mae tybiaethau Robbins wedi arwain at ddatblygu dulliau newydd o wneud rhifiadau, yn ogystal â darganfod cysylltiadau dwfn â ffiseg ystadegol. Erbyn 2006, roedd yr holl dybiaethau wedi’u profi, ac eithrio’r dybiaeth am fatricsau arwyddion eiledol sy’n gymesur yn groeslinol ac yn wrthgroeslinol, oedd heb ei phrofi tan y papur hwn. Mae’r papur yn gamp goronog sy’n defnyddio dulliau dwfn a ddatblygwyd gan gymuned o ymchwilwyr dros fwy na 25 mlynedd. Mae hefyd yn dod â phroblemau newydd o fewn cyrraedd.

Canfod tonnau disgyrchiant ar ôl arsylwi ar y gwrthdrawiad mwyaf erioed o dyllau duon.

Digwyddodd y gwrthdrawiad oddeutu pum biliwn o flynyddoedd yn ôl, a chynhyrchu tonnau disgyrchiant a welwyd o'r Ddaear gan synwyryddion eithriadol o sensitif ar 29 Gorffennaf 2017.

Dangosodd y tonnau disgyrchiant – crychdonnau pitw mewn gofod-amser a gynhyrchir gan ddigwyddiadau cosmig – bod y tyllau duon yn pwyso dros 50 a 34 gwaith yn fwy na màs ein haul, a'u bod wedi gwrthdaro i gynhyrchu gwrthrych unigol dros 80 gwaith yn fwy na màs ein seren.

Mae'r canfyddiad nodedig hwn wedi'i gyhoeddi ochr yn ochr â thri chanfyddiad newydd o donnau disgyrchiant sy'n deillio o gyfuno tyllau duon.

Cafodd y canfyddiad ei wneud gan synwyryddion wedi'u llywio gan LIGO (Arsyllfa Tonnau Disgyrchol yr Ymyriadur Laser), a'r synhwyrydd tonnau disgyrchiant Ewropeaidd, VIRGO.

Mae Prifysgol Caerdydd wedi bod yn aelod o LIGO ers ei sefydlu ac wedi gwneud cyfraniadau allweddol i bob canfyddiad o donnau disgyrchiant hyd yn hyn.

Mae cyhoeddi'r set newydd hon o ganfyddiadau, y manylir yn eu cylch mewn papur a lanlwythwyd i ystorfa ArXiv, yn golygu bod cyfanswm o 11 o ganfyddiadau tonnau disgyrchiant wedi'u gwneud, hyd yn hyn – 10 yn sgîl cyfuniadau o dyllau duon, ac un yn dilyn gwrthdrawiad rhwng sêr niwtron.

Mae'r papur yn dogfennu canlyniadau dau ystod o gyfnodau arsylwi a gynhaliwyd rhwng mis Medi 2015 a mis Awst 2017.

Dros y 30 blynedd diwethaf, mae Prifysgol Caerdydd wedi bod yn datblygu meddalwedd ac algorithmau newydd sydd bellach wedi dod yn offer chwilio safonol er mwyn canfod y signalau tonnau disgyrchiant sy’n anodd dod o hyd iddynt. Yn ogystal, mae'r Brifysgol yn sefydlu rhaglen o waith ymchwil arbrofol ym maes seryddiaeth tonnau disgyrchiant i ategu ei gwaith damcaniaethol.

Yn ôl yr Athro Hartmut Grote, o Ysgol Ffiseg a Seryddiaeth Prifysgol Caerdydd: "Mae'n gyffrous gweld degawdau o waith caled ar yr offer wnaeth hwyluso'r holl ganfyddiadau yn dwyn ffrwyth.

"Mae'r offer hwn nawr yn cael eu gwella ymhellach er mwyn bod yn barod ar gyfer cyfnod newydd o gasglu data gyda sensitifrwydd digynsail, sy'n dechrau yng ngwanwyn 2019."

Yn ôl Dr Vivien Raymond o Ysgol Ffiseg a Seryddiaeth Prifysgol Caerdydd: "Yn dilyn y cyflawniad gwych yn sgîl y canfyddiad cyntaf, mae maes newydd seryddiaeth disgyrchiant yn cadw at ei addewidion.

"Mae'r catalog cyntaf hwn yn cynrychioli'r wybodaeth sydd gennym am y bydysawd tonnau disgyrchiant, ac o hyn ymlaen bydd yn cynyddu'n aruthrol o ran ei faint a'i gymhlethdod."

Mae ymchwilwyr ym Mhrifysgol Caerdydd yn ystyried sut gellir defnyddio technolegau digidol, fel teclynnau olrhain ffitrwydd gwisgadwy, er mwyn helpu pobl sydd â chlefyd Huntington (HD) i reoli eu symptomau.

Yn rhan o fenter gydweithredol gwerth £16 miliwn i wella gofal iechyd a chymdeithasol pobl gyda chlefydau’r ymennydd, bydd yr Athro Monica Busse, o Ganolfan Treialon Ymchwil Prifysgol Caerdydd, yn arwain tîm rhyngwladol fydd yn asesu sut mae cwsg, maeth a gweithgarwch corfforol yn effeithio ar glefyd Huntington.

Dywedodd yr Athro Busse: "Rydym eisoes wedi dangos bod ymarfer corff rheolaidd yn bwysig ar gyfer rheoli symptomau clefyd Huntington. Rydym bellach eisiau dysgu mwy am agweddau amgylcheddol ar fywyd, yn ogystal â ffactorau genynnol hysbys, a defnyddio’r wybodaeth hon i ddatblygu ymyriadau i wella bywydau dioddefwyr.”

Mae clefyd Huntington (HD) yn gyflwr niwrolegol etifeddol sy'n achosi anawsterau o ran symud a chydsymyd. Mae hefyd yn achosi namau gwybyddol sy'n gwaethygu dros amser. Fel arfer, mae symptomau’n datblygu pan mae dioddefwyr rhwng 30 a 50 oed, a gall dementia ddatblygu ar unrhyw gam o’r cyflwr. Ar hyn o bryd nid oes triniaethau ar gyfer y cyflwr.

Mae’r Rhaglen Gydweithredol - Clefydau Niwro-ddirywiol (JPND) yn ariannu’r ymchwil newydd. Dyma’r fenter fwyaf ar lefel fyd-eang sy’n bwriadu mynd i’r afael â chlefydau niwro-ddirywiol. Cymdeithas Alzheimer arweiniodd y cyllido ar gyfer y fenter yn y DU.

Mae'r ymchwil bresennol yn awgrymu bod llawer o le i wella safon byw’r rhai sy’n byw gyda chlefydau niwro-ddirywiol, fel clefyd Huntington. Gellid gwneud hyn gyda chysyniadau newydd ar gyfer gofal iechyd a gofal cymdeithasol yn ogystal ag arloesiadau sy’n canolbwyntio ar hyrwyddo urddas, annibyniaeth a chynhwysiant cymdeithasol. Fodd bynnag, mae argaeledd ac ansawdd gwasanaethau o'r fath yn amrywio'n sylweddol ar draws Ewrop a thu hwnt.

"Tra ein bod yn aros i driniaethau newydd ddod i’r fei o ymchwil sylfaenol a throsiannol, mae angen i ni gefnogi prosiectau all gyflwyno datblygiadau effeithiol yn syth. Gall ymchwil ac arloesedd ym maes gofal iechyd a gofal cymdeithasol wneud hyn. Mae hyn yn cynnwys datblygiadau sy’n awgrymu bod llawer o le i rymuso cleifion, ehangu eu cyfranogiad dinesig a gwella safon eu bywydau,” meddai’r Athro Philippe Amouyel, Cadeirydd JPND. "Ein gobaith yw y bydd y gwaith hwn yn arwain at fabwysiadu strategaethau hybu iechyd newydd a fydd yn lleihau effaith y clefyd ar gleifion yn ogystal â'r effaith ar eu teuluoedd a'u gofalwyr."

Ychwanegodd yr Athro Busse: "Mae prosiect DOMINO HD yn ymuno â’n portffolio cynyddol o ymchwil ym maes clefyd Huntington, gan weithio’n agos gyda chleifion ac aelodau’r cyhoedd. Dyma gam pwysig allai gyfrannu’n sylweddol at ein gwybodaeth a sut rydym yn trin clefyd Huntington, yn ogystal â mathau o ddementia a ddiffinnir yn glir.

Bydd y tîm yng Nghymru yn arwain consortiwm ledled Ewrop sy'n cynnwys Iwerddon, Sbaen, Gwlad Pwyl, yr Almaen a'r Swistir.

Mae ymchwilwyr o Brifysgol Caerdydd ac Ymddiriedolaeth GIG Iechyd Cyhoeddus Cymru yn arwain y byd o ran adnabod rhywogaethau'r ffliw a fydd ar led yn y DU ac Ewrop y gaeaf hwn.

Gyda datblygiad meddalwedd newydd sy’n archwilio samplau a gymerir o gleifion mewn ysbytai a meddygfeydd ledled Cymru, mae’r tîm yn gallu adnabod rhywogaethau’r ffliw yn gyflym. Mae hyn yn rhoi Cymru ar flaen y gad o ran mapio'r ffliw ar draws y byd.

Mae’r feddalwedd ddadansoddi yn defnyddio dulliau blaengar o ddilyniannu genomau ac mae hyn yn gadael i’r tîm ganfod rhywogaethau’r ffliw ymhen 24 awr. Mae hyn yn golygu bod y Rhyl, Castell-nedd, Penarth ac Abertawe ochr yn ochr â Hong Kong a New Mexico fel lleoliadau sy’n rhoi’r data diweddaraf i wyddonwyr sy’n olrhain sut mae’r ffliw yn lledaenu ac yn esblygu ar draws y byd.

Mae’r ymchwil o Brifysgol Caerdydd, a ariennir gan Lywodraeth Cymru a Phartneriaeth Genomeg Cymru, gyda chefnogaeth gan y Cyngor Ymchwil Feddygol a’r BBSRC, wrth wraidd gwasanaeth goruchwylio’r ffliw o fewn Iechyd Cyhoeddus Cymru.

Ar ôl cael ei gasglu, rhennir y data ar unwaith â sefydliadau gan gynnwys Sefydliad Iechyd y Byd, y Ganolfan Ewropeaidd ar gyfer Rheoli Clefydau a grwpiau ymchwil rhyngwladol.

Mae rhannu data’n gyflym yn arbennig o ddefnyddiol i sefydliadau fel Sefydliad Iechyd y Byd, sy’n ceisio olrhain a rhagweld rhywogaethau ffliw sydd ar led. Mae’r wybodaeth hon yn hanfodol er mwyn datblygu’r brechlyn ar gyfer tymor y ffliw y flwyddyn nesaf.

Yn ôl Dr Mason o Ysgol Biowyddorau Prifysgol Caerdydd: “Yn ystod y tymor ffliw presennol, Cymru sydd wedi arunigo, dilyniannu a chyflwyno’r mwyafrif helaeth o rywogaethau ffliw yn Ewrop a gafwyd drwy weithgareddau goruchwylio rhyngwladol.

“H1N1 - un o bedair rhywogaeth ffliw sydd ar led - sydd wrth wraidd y rhan fwyaf o achosion. Mae’r wybodaeth yr ydym yn ei chynhyrchu yn allweddol ar gyfer rhagweld sut gallai’r ffliw esblygu drwy gydol y tymor hwn, yn lleol ac yn fyd-eang.

“Fe ddaw’r broses o rannu data’n gyflym â manteision gweladwy yn ei sgîl yn syth. Ar ben hynny, ein data yw’r brif wybodaeth fydd yn llywio’r gwaith o ddatblygu’r brechlyn ar gyfer y ffliw y tymor nesaf.

“Mae cydweithwyr o Sefydliad Iechyd y Byd, yn ogystal â gwledydd fel yr UD, y Swistir a’r Almaen, wedi sylwi ar y cyflymder ein bod yn cynhyrchu data . Mae wedi bod yn anhygoel gweld ein gwaith yn cael effaith yng Nghymru ac y tu hwnt iddi hefyd."

Mae sganiwr teithwyr tra-sensitif, sy’n datgelu bygythion cudd, yn cael ei dreialu ym Maes Awyr Caerdydd.

Wrth i bobl gerdded drwy'r sganiwr, defnyddir technoleg ar gyfer y gofod i ddelweddu gwres eu corff. Mae'r sganiwr yn ffrwyth cydweithrediad rhwng Sequestim Ltd. a gwyddonwyr o Brifysgol Caerdydd.

Mae dysgu cyfrifiadurol yn gadael i’r sganiwr ganfod bygythion heb fod angen i deithwyr gadw’n stond neu dynnu dillad allanol.

Ar draws y byd, mae tua 12 miliwn o bobl yn teithio ar awyrennau bob dydd ar 120,000 o hediadau.

Gallai’r dechnoleg hon gwtogi ciwiau mewn terfynfeydd awyrennol drwy sganio teithwyr wrth iddynt gerdded drwy’r sganiwr. Hefyd, bydd yn hybu effeithiolrwydd gwasanaethau diogelu ac o ganlyniad, diogelwch teithwyr.

“Disgwylir i nifer y teithwyr ddyblu ymhen ugain mlynedd gan roi straen mawr ar gyfleusterau diogelwch meysydd awyr,” meddai Ken Wood, Cyfarwyddwr Gwerthu a Marchnata Sequestim Ltd, sy’n fenter ar y cyd rhwng Phrifysgol Caerdydd a QMC Instruments Ltd.

"Mae ein sganiwr yn cyfuno nifer o dechnolegau arloesol y mae ein tîm wedi’u datblygu yma yn y DU. Mae’n defnyddio’r corff dynol fel ffynhonnell o “olau”, yn wahanol i'r sganwyr presennol sy’n prosesu tonnau milimetr wedi’u hadlewyrchu a’u gwasgaru, tra bod y teithiwr yn cynnal ystum arbennig.”  

“Eiliadau'n unig sydd eu hangen ar ein system i wneud ei gwaith. Ni fyddai angen i deithwyr sy'n cerdded drwy'r sganiwr diogelwch dynnu cotiau, siacedi nac eitemau personol fel ffonau.”

Airport scanner operating

Cynhelir y prawf yn breifat drwy wahoddiad yn unig, rhwng 4 a 7 Rhagfyr 2018 ac ni fydd yn effeithio ar deithwyr.

Mae’r prosiect yn un o wyth i gael rhywfaint o’r £1.8 miliwn o gyllid oedd ar gael gan Lywodraeth y DU yn gynharach eleni drwy gystadleuaeth o’r thema Cyflymu Gwaith Amddiffyn a Diogelu. Mae’r fenter, sy’n rhan o raglen bum-mlynedd Atebion ar gyfer Diogelwch Awyrennau at y Dyfodol (FASS), yn werth miliynau o bunnoedd. Mae’n chwilio am syniadau arloesol fel y sganiwr teithwyr newydd hwn i helpu i gryfhau diogelwch awyrennau.

Yn wreiddiol, cafodd y dechnoleg hon ei datblygu i astudio pellafoedd y bydysawd ac mae mor sensitif fel y gallai weld bwlb golau 100W o 500,000 o filltiroedd i fwrdd (ddwywaith y pellter i’r Lleuad.)

https://youtu.be/nuFw7HL_jp0

Mae’r sganiwr yn dysgu’n gyflym sut i wahaniaethu rhwng eitemau a ganiateir ar awyrennau a’r rhai na chaniateir. Bydd hyn yn lleihau’r risg o larymau di-sail sy’n aflonyddu ar deithwyr ac yn amharu ar sgrinio.

“Yn y lle cyntaf, cafodd technoleg y canfodydd ei datblygu i astudio’r ffenomenau seryddol mwyaf pellennig. Er enghraifft, rydym yn astudio sut mae sêr yn cael eu geni o gymylau anferth o nwy a llwch,” esboniodd Mr Wood.

"Mae'n canfod tonnau milimetr, sydd fel golau gweladwy ond â thonfedd sydd dros fil gwaith yn hirach. Mae gallu’r sganiwr i ddatgelu gwrthrychau cudd wedi tynnu sylw Llu’r Ffiniau, sy’n gyfrifol am reoli’r ffiniau mewn meysydd awyr, pyrth a therfynfeydd trên.

Nod y treial maes awyr yw profi bod delweddu teraherts goddefol yn gadarn, amlbwrpas, cyflym a chyfleus.

Dywedodd Liz Sugg, Gweinidog Hedfanaeth y DU: "Mae gennym hanes balch o arloesi yma yn y DU ac mae diogelwch teithwyr ar draws pob modd o deithio’n parhau i fod yn flaenoriaeth bwysig i'r Llywodraeth. Mae’r rhaglen Atebion ar gyfer Diogelwch Awyrennau at y Dyfodol yn enghraifft o'n cefnogaeth i brosiectau arloesol all leihau bygythiadau i ddiogelwch ym meysydd awyr. Rwy’n falch o weld bod y cyllid a roddwyd i Sequestim wedi helpu’r tîm i fanteisio ar dechnoleg ar gyfer y gofod a’i threialu’n rhan o system newydd o sgrinio teithwyr ym Maes Awyr Caerdydd.”

Prynodd Llywodraeth Cymru Faes Awyr Caerdydd am £52 miliwn yn 2013. Pasiodd bron i 1.5 miliwn o deithwyr drwy’r maes awyr yn 2017. Mae treialu’r sganiwr teithwyr ym mis Rhagfyr yn cynrychioli cam cwbl arloesol i Gymru a menter gydweithredol leol allai gael effaith enfawr.

Meddai Carwyn Jones, Prif Weinidog Cymru: "Mae Llywodraeth Cymru a Maes Awyr Caerdydd wrth eu bodd yn cynnal y treial i brofi cysyniad a thechnoleg arloesol Sequestim. “Mae’r camera diogelwch blaengar hwn yn addo gwella ein profiad o hedfan yn sylweddol yn ogystal â chreu rhagor o swyddi, gan mai gweithgynhyrchu sganwyr yma yng Nghymru yw nod Sequestim.”

Dywedodd Ceri Mashlan, Cyfarwyddwr Gweithrediadau Maes Awyr Caerdydd: "Rydym yn falch iawn o groesawu'r prosiect cyffrous hwn i Faes Awyr Caerdydd ac am gael ein dewis i dreialu'r dechnoleg newydd arloesol hon. Mae'n sicr yn drawiadol i weld y prosiect hwn, sydd wedi cael ei ddatblygu yng Nghymru, a braint yw arddangos yr offer ym maes awyr cenedlaethol y wlad. Mae cynnal diogelwch yn hanfodol yn y diwydiant awyrennau, felly rydym yn croesawu'r cyfle i hyrwyddo ffyrdd arloesol o hybu datblygiadau mewn chwiliadau diogelwch a gwelliannau mewn effeithlonrwydd ar draws pob maes awyr."

Diben y treial yw rhoi cyfle i brif aelodau’r diwydiant, y Ganolfan ar gyfer Diogelu Seilwaith Cenedlaethol, yr Awdurdod Hedfan Sifil a chyrff eraill y llywodraeth, gan gynnwys Llu’r Ffiniau, weld y dechnoleg ar waith.

Y Gwir Anrhydeddus Arglwydd Michael Heseltine, cyn-Ddirprwy Brif Weinidog, draddododd Ddarlith Nodedig Hadyn Ellis eleni.

Wrth siarad ag awditoriwm llawn ym Mhrifysgol Caerdydd ar y thema Brexit: diweddariad, bu’n beirniadu’r ffordd mae Theresa May yn ymdrin â’r DU yn gadael yr UE a galwodd am ail refferendwm.  

"Cafodd pobl Prydain eu twyllo am oblygiadau gadael yr Undeb Ewropeaidd," meddai.

"Mae cenhedlaeth iau yn teimlo eu bod yn cael eu bradychu gan genhedlaeth hŷn na fydd yn byw i weld y canlyniadau, fel mae pethau’n datblygu.

"Y canlyniad gorau sydd ar gael nawr i’r mwyafrif o Aelodau Seneddol sy'n gresynu’r goblygiadau sy'n dod i'r amlwg, yw rhoi'r penderfyniad yn ôl i bobl Prydain."  

Cynhelir Cyfres Darlithoedd Nodedig Hadyn Ellis unwaith y flwyddyn er cof am gyn-Ddirprwy Is-Ganghellor Prifysgol Caerdydd, yr Athro Hadyn Ellis CBE. Fe wnaeth yr Athro Ellis arloesi wrth sefydlu disgyblaeth niwroseiciatreg wybyddol, ac roedd ganddo rôl allweddol wrth helpu Caerdydd i ennill ei phlwyf fel un o brifysgolion ymchwil mwyaf blaenllaw’r DU.

Awgrymodd yr Arglwydd Heseltine, a siaradodd ar y diwrnod gwnaeth dadansoddiad y llywodraeth awgrymu y bydd y DU mewn sefyllfa waeth o dan unrhyw fath o Brexit: “Y gwir am y cytundeb Brexit yw mai bargen sydd wedi’i hadeiladu o wellt heb unrhyw sylfaen yw hi; arwynebol a heb sylwedd.”

Mae Aelodau Seneddol i fod i bleidleisio ar gytundeb Brexit arfaethedig Theresa May ar 11 Rhagfyr.

Ychwanegodd: "Mae'n anodd iawn rhestru bygythiadau sy'n wynebu'r Wlad hon nad yw ein cymdogion Ewropeaidd yn eu rhannu.

"Mae'n anoddach fyth rhestru bygythiadau o unrhyw raddfa lle y gallwn wrthsefyll bygythiadau o'r fath yn fwy effeithiol ar ein pen ein hun nag mewn partneriaeth â'n cymdogion Ewropeaidd.

"Mae geiriau gwag yn dda i ddim. Erbyn hyn, yr Aelodau Seneddol sy'n gyfrifol am ddylanwad, ffyniant a sefyllfa ein gwlad yn y dyfodol. Dyma'r penderfyniad pwysicaf y bydd yn rhaid iddynt ei wneud yn eu bywydau. Rydw i wir yn gobeithio y byddant yn gallu wynebu'r her."

Gwyliwch araith gyfan yr Arglwydd Heseltine yma:

https://youtu.be/GXuoV59qBko

Neu gwrandewch arno yma: https://soundcloud.com/cardiffuni/brexit-an-update-lord-michael-heseltine

Mae tua 160 o ddisgyblion o grwpiau sy’n agored i niwed ac o dan anfantais wedi dathlu carreg filltir o bwys ar gyfer rhaglen academaidd Prifysgol Caerdydd sydd wedi’i hailwampio.

Mae Camu ‘Mlaen yn gynllun dwy flynedd rhad ac am ddim sy’n rhoi’r sgiliau a’r wybodaeth sydd eu hangen ar fyfyrwyr chweched dosbarth a myfyrwyr coleg i lwyddo yn y brifysgol.

Mae’n cynnwys gweithgareddau, digwyddiadau, gweithdai a chymorth ymarferol i helpu pobl ifanc i wireddu eu potensial.

Mae Camu ‘Mlaen ar ei newydd wedd wedi ei gryfhau ymhellach i gynnwys cwrs prifysgol byr a’r cyfle i fynd i ysgol breswyl yn ystod yr haf am ddau ddiwrnod.

Cynhaliodd Prifysgol Caerdydd ddigwyddiad i ddathlu yng Nghanolfan Ôl-raddedig Ysgol Busnes Caerdydd ar 28 Tachwedd i’r rheini sy’n cwblhau’r rhaglen newydd.

Ikram taking part in practical

Mae Ikram, 17, o Dremorfa yng Nghaerdydd, eisiau astudio meddygaeth a dywedodd y byddai hi “ar goll” ar yr adeg hon heb Camu ‘Mlaen.

“I mi, roedd [Camu ‘Mlaen] yn agoriad llygad. Cefais y cyfle i gwrdd â myfyrwyr a roddodd gipolwg i mi ar y cwrs, y gofynion academaidd a beth arall sydd angen i mi ei wneud i helpu fy hun”, meddai.

Ikram fyddai’r gyntaf o’i theulu i fynd i brifysgol ac, ar ôl cwblhau’r rhaglen, mae hi’n benderfynol o lwyddo.

Dywedodd: “Mae’r ffaith mai fi yw’r genhedlaeth gyntaf yn gallu bod yn anodd. Does neb yn deall y mathau o heriau y gallech fod yn eu hwynebu.

Mae’r bobl ifanc yn dewis o bum ffrwd - Gofal Iechyd, Dyniaethau, Gwyddorau Bywyd, Gwyddorau Ffisegol a Gwyddor Gymdeithasol.

Drwy’r sesiynau misol, maent yn datblygu sgiliau cyflwyno, dadansoddi ac ymchwil.

Bydd pob myfyriwr yn cael tiwtor academaidd ac, yn amodol ar delerau ac amodau, bydd y rhai sy’n mynd ymlaen i astudio ym Mhrifysgol Caerdydd yn cael bwrsariaeth sy’n seiliedig ar brawf modd.

Dywedodd Scott McKenzie, Pennaeth Ehangu Cyfranogiad ac Allgymorth Cymunedol y Brifysgol: “Ein nod yw cael gwared ar gynifer o rwystrau â phosibl i gyrraedd addysg uwch felly ein rhaglen hon ar ei newydd wedd yw’r un fwyaf uchelgeisiol hyd yn hyn.

“Rwy’n hyderus y bydd gan y bobl ifanc deallus ac uchelgeisiol hyn y sgiliau, y wybodaeth a’r hyder sydd eu hangen arnynt i wireddu eu potensial ar ôl iddynt adael y chweched dosbarth a’r coleg.”