Ewch i’r prif gynnwys

2018

Mae’r Sefydliad Darganfod Meddyginiaethau wedi derbyn grant o bron £2.5 miliwn gan y Cyngor Ymchwil Meddygol i wella’r therapïau ar gyfer yr achos anableddau dysgu etifeddol mwyaf cyffredin.

Dywedodd yr Athro Simon Ward, Cyfarwyddwr Sefydliad Darganfod Meddyginiaethau ym Mhrifysgol Caerdydd: “Syndrom Fragile X yw’r mwtaniad genetig unigol mwyaf cyffredin sy’n achosi awtistiaeth, ac mae’n effeithio ar tua 1 o bob 5000 gwryw ac 1 o bob 8000 benyw.

“Mae’r mwtaniad genetig yn gallu achosi amrywiaeth eang o anawsterau gyda dysgu, yn ogystal â phroblemau cymdeithasol, iaith, diffyg canolbwyntio, emosiynol ac ymddygiad.

“Ar hyn o bryd, mae’n rhaid i gleifion sydd â syndrom Fragile X gymryd llawer o feddyginiaethau er mwyn rheoli symptomau penodol, fel ffitiau, diffyg canolbwyntio, gorgynnwrf, ymosodedd, pryder, iselder ac aflonyddwch cwsg.

“Ein nod, drwy’r arian hwn, yw rhoi sylw i’r angen hwn sydd heb ei ateb, er mwyn dod o hyd i driniaethau gwell sy’n galluogi cleifion sydd â Fragile X i reoli eu cyflwr mewn ffordd sydd orau iddyn nhw.”

Nod yr ymchwil yw darganfod cyffur newydd a fydd yn rhwystro gweithgarwch protein, LIMK1, y gwyddys ei fod ynghlwm wrth y broses o ddatblygu’r cyflwr.

“Drwy dargedu’r protein hwn, ein nod yw datblygu meddyginiaeth newydd a fydd yn gwneud gwahaniaeth i fywydau pobl sy’n byw gyda’r cyflwr, yn ogystal ag i’w teuluoedd nhw.

“Rydym wedi bod yn cydweithio’n agos â’r Gymdeithas Fragile X ac ag elusen FRAXA i wella’r triniaethau sydd ar gael.’

Meddai Becky Hardiman, Prif Weithredwr Cymdeithas Fragile X: “Gall prosiect darganfod meddyginiaethau fel yr un arfaethedig roi mewnwelediad gwerthfawr i gyffuriau posibl yn y dyfodol a all fod o fudd i’n cymuned ni.

“Rydym yn falch iawn bod y prosiect arloesol hwn yn digwydd yn y DU ac yn edrych ymlaen at gydweithio â’r tîm i roi gwybod i’r gymuned Fragile X yn y DU am y datblygiadau.”

“Rydym wrth ein boddau o weld ariannu mor arwyddocaol i’r dull newydd cyffrous hwn o ddarparu meddyginiaethau Fragile X.

“Mae FRAXA wedi cefnogi’r ymchwil hwn, gan ei fod yn cynnig posibilrwydd o driniaeth a fydd yn addasu’r clefyd mewn gwirionedd ac mae’n arloesol ac yn soffistigedig o ran ei ddulliau.  Byddwn yn dilyn cynnydd y gwaith pwysig hwn yn agos iawn,” ychwanegodd Michael Tranfaglia MD, Prif Swyddog Gwyddonol Sefydliad Ymchwil FRAXA.

Yn ôl academydd o Gaerdydd, mae angen i ni gymryd camau brys i roi mwy o bwysigrwydd i astudio ieithoedd a diwylliannau modern.

Mae'r Athro Loredana Polezzi yn rhan o brosiect Trawsgenedlaetholi Ieithoedd Modern (TML), sydd wedi dod â thîm rhyngwladol o ymchwilwyr ac ymarferwyr ynghyd i fynd i'r afael â materion allweddol mewn addysgu iaith a diwylliant.

Lansiwyd eu hadroddiad diweddaraf, Reframing language education for a global future, heddiw (Tachwedd 9) mewn digwyddiad cyhoeddus a gynhaliwyd gan yr Academi Frenhinol, sy'n cyflwyno cyfres o argymhellion i wneuthurwyr polisïau.

Mae'r nifer sy'n astudio ieithoedd tramor modern ar lefel ysgol a phrifysgol yn gostwng ac mae wedi arwain at hwb gan ieithyddion i astudio'r rhesymau pam, a chynnig atebion er mwyn rhoi diwedd ar y tueddiad.

Dywedodd yr Athro Polezzi, o Ysgol Ieithoedd Modern Prifysgol Caerdydd: "Yn groes i dybiaethau gor-syml, mae'r DU eisoes yn gymdeithas amlieithog ac mae angen gwneud mwy i herio'r syniad mai Saesneg yn unig a siaredir yma.

"Rydym yn gobeithio y bydd ein hargymhellion yn helpu gwneuthurwyr polisïau i ddatblygu strategaeth genedlaethol er mwyn manteisio ar yr amrywiaeth ieithyddol sydd eisoes yn bodoli yn ein cymunedau i wneud yn siŵr bod difaterwch ieithyddol yn hen hanes."

Mae prosiect TML wedi bod yn gweithio'n agos gydag ysgolion i ddatblygu cwricwla ac adnoddau addysgu sy'n hyrwyddo manteision diwylliannol a gwybodaeth ehangach sy'n deillio o astudio ieithoedd a chyfieithu.

Ymhlith y chwe argymhelliad, mae galw am strategaethau cenedlaethol sy'n eirioli dros "lythrennedd ddiwylliannol" fel adnodd allweddol i wella cydlyniant cymdeithasol. Maent hefyd yn dweud bod rhaid i newidiadau i'r cwricwlwm mewn Addysg Uwch gyd-fynd â deialog barhaus rhwng athrawon ysgolion a phrifysgolion yn ogystal â gwneuthurwyr polisïau.

I weld yr adroddiad llawn, ewch i: http://www.bristol.ac.uk/policybristol/policy-briefings/transnationalizing-modern-languages/

Mae teyrngedau wedi'u talu i anesthetydd arloesol, yr Athro William Mapleson, sydd wedi marw yn 92 oed.

Roedd ei ffrindiau a’i gydweithwyr yn ei alw’n Bill. Cafodd yr Athro Mapleson yrfa academaidd nodedig yn Ysgol Meddygaeth Prifysgol Caerdydd – yn gweithio ym maes anesthesia academaidd ers dros 60 mlynedd.

Roedd yn ymchwilydd gweithgar yn ei 90au hyd yn oed.

Ganwyd yr Athro Mapleson yn Llundain, a chafodd ei ddisgrifio'n un o'r ymchwilwyr anesthetig mwyaf blaenllaw o'i genhedlaeth gan ei gydweithwyr.

Dywedodd Judith Hall, Athro Anaestheteg, Gofal Dwys a Meddygaeth Poen ym Mhrifysgol Caerdydd: "Rwy'n hynod falch bod y gwyddonydd gwych hwn wedi bod yn gydweithiwr a ffrind i mi.

Ni chafodd yr Athro Mapleson y dechrau gorau i’w yrfa lewyrchus ym Mhrifysgol Caerdydd. Penderfynodd gael "profiad o gael cyfweliad" trwy wneud cais am swydd yn yr adran anesthetig ym 1952.

Ar ôl cael cynnig y swydd, ysgrifennodd at ei gyflogwyr newydd i ddweud ei fod yn bwriadu treulio pum mlynedd yn y swydd. Arhosodd am chwe degawd.

Llwyddodd yr Athro Mapleson i gael enw da i'w hun mor gynnar â 1954, drwy ddosbarthu systemau anadlu, a elwir yn Systemau Anadlu Mapleson, ar gyfer cyflenwi nwyon ocsigen ac anesthetig - a chael gwared ar garbon deuocsid - yn ystod anesthesia.

Galwodd ef y cylchedau anadlu yn A, B, C, D, E ac F, gan ddweud, yn ei ffordd wylaidd: "Fi oedd y person cyntaf i gael enw da ym maes anesthesia ar sail ei wybodaeth o'r wyddor!"

Gwnaeth yr Athro Mapleson gyfraniad enfawr i wyddoniaeth anesthesia, gan gyhoeddi mwy na 100 o bapurau ymchwil a chyhoeddiadau eraill.

Ei brif ddiddordeb ymchwil oedd sut mae cyffuriau'n symud o gwmpas y corff mewn perthynas â chyffuriau anaesthetig a anadlir i mewn a gweithrediad awyryddion ysgyfaint awtomatig.

Roedd yr Athro Mapleson yn un o sylfaenwyr y Gymdeithas Ymchwil Anesthetig ym 1958 a dim ond ychydig o gyfarfodydd a gollodd dros ddegawdau lawer.

Cafodd nifer o wobrau yn ystod ei yrfa hir, gan gynnwys medal Syr Ivan Magil, Cymdeithas Anesthetyddion yn 2002. Mae'n un o ddim ond saith sydd wedi cael yr anrhydedd hwn sy’n cael ei roi am gyfraniadau arloesol eithriadol i arbenigedd anesthesia.

Yn 2014 agorwyd canolfan arloesedd meddygol ac addysg glinigol fodern y Brifysgol yng Nghwm Cynon, a chafodd ei enwi'n Ganolfan Bill Mapleson.

Dywedodd yr Athro Mapleson ar y pryd: "Mae cael canolfan wedi’i henwi ar eich hôl yn dipyn o beth.

"Rydw i wedi cael gyrfa anhygoel, ac wedi bod yn ffodus iawn yn fy mywyd yn hynny o beth.

"Rydw i wedi cael fy nhalu i wneud gwaith ymchwil, a’r gwir yw ei fod yn hobi i mi gymaint â’i fod yn waith, felly mae’n sefyllfa ddelfrydol."

Gwyliwch y ffilm am lansio Canolfan Bill Mapleson yn 2014

https://www.youtube.com/watch?v=hCQ6MrfX5B0

Bydd diffibriliwr newydd yn helpu i warchod bywydau tenantiaid, staff, ymwelwyr a’r cyhoedd cyfagos yn Medicentre Caerdydd.

Mae’r cyfarpar wedi’i osod yn nerbynfa’r Ganolfan trwy garedigrwydd Welsh Hearts - elusen flaenllaw sy’n gosod diffibrilwyr mewn cymunedau ac yn cynnig hyfforddiant CPR a hyfforddiant diffibrilwyr yng Nghymru.

Mae staff y Medicentre, ynghyd â chynrychiolwyr o gwmnïau sy’n denantiaid yng nghanolfan meithrin busnes gwyddorau bywyd, bellach wedi’u hyfforddi ar sut i ddefnyddio’r ddyfais. Mae’n rhoi sioc drydanol egni uchel i’r galon drwy fur brest y person sy’n cael trawiad ar y galon.

Mae Medicentre Caerdydd, sy’n eiddo i'r prif gyfranddalwyr Prifysgol Caerdydd a Bwrdd Iechyd Prifysgol Caerdydd a’r Fro, yn allweddol yn y byd gwyddorau bywyd yng Nghymru a thu hwnt.

Dywedodd Justin John, Swyddog Meithrin Busnesau ym Medicentre Caerdydd, “Mae Tenantiaid wedi gofyn i mi am gael diffibriliwr ar y safle gan eu bod yn gwybod am y gwahaniaeth cadarnhaol y gall y cyfarpar hwn gael ar bobl gerllaw, neu rywun y tu fewn i’r Medicentre sy’n dioddef episod ar y galon sy’n bygwth bywyd.

“Fe wnaethom ni gydweithio gyda Welsh Hearts ar unwaith ac rydym ni wrth ein bodd fod gennym ein diffibriliwr ein hun a set o bobl sydd wedi’u hyfforddi’n dda a fydd yn gallu ymateb mewn argyfwng.”

Erbyn heddiw, mae Calonnau Cymru wedi gosod dros 1,400 o ddiffibrilwyr ac wedi rhoi hyfforddiant CPR i dros 46,000 o bobl yng Nghymru. Gweledigaeth yr elusen yw dyfodol lle nad oes unrhyw un yng Nghymru yn marw’n gynnar o ganlyniad i glefyd y galon.

Dywedodd Liz Evans, Hyfforddwr Welsh Hearts, “Mae'r gyfradd goroesi i bobl sy'n cael trawiad ar y galon y tu allan i’r ysbyty rhwng tri a phump y cant. Mae hwn yn codi i 55 y cant pan mae diffibriliwr gerllaw. Rydym mor falch bod sefydliadau fel Medicentre Caerdydd yn cydnabod y cyfraniad y gallent eu gwneud i achub bywydau, a chadw eu gweithlu a’u cymuned leol yn ddiogel”.

Daeth gwyddonwyr, staff gweinyddol, a chlinigwyr sy’n ymarfer o Medicentre Caerdydd i sesiynau a gynhaliwyd gan Welsh Hearts i ddysgu am y realiti ymarferol o fod y cyntaf i ymateb i drawiad ar y galon.

Mae'r diffibriliwr yn un o amrywiaeth o fuddsoddiadau iechyd sy’n cael eu gwneud gan Medicentre Caerdydd. Yn fuan, bydd sesiynau lles gan gynnwys ioga a myfyrio yn cael eu cynnig i denantiaid, ac mae’r sefydliad yn bwriadu lansio ystod o fentrau ffitrwydd ychwanegol dros y misoedd nesaf.

Dywedodd Dr John, “Rydym yn croesawu pob syniad sy’n dod â chymuned Medicentre ynghyd, a'r cam o osod ein diffibriliwr yw'r un pwysicaf oll mae'n siŵr. Mae wedi bod mor gadarnhaol i weld tenantiaid yn croesawu’r cyfle i gael sgìl newydd, yn arbennig un mor bwysig â hwn.”

Mae astudiaeth wedi dod i’r casgliad fod cynrychiolaeth well i’r gweithwyr yn arwain at safonau uwch o ddiogelwch i lowyr.

Bu ymchwilwyr o Brifysgol Caerdydd, wedi’u hariannu gan y Sefydliad Diogelwch ac Iechyd Galwedigaethol (IOSH), yn cynnal gwerthusiad i arferion ymgynghori â gweithwyr ar iechyd a diogelwch galwedigaethol (OSH) mewn pyllau glo.

Roedd yr astudiaeth gymharol yn edrych ar effeithiolrwydd paratoadau i roi llais a pheth dylanwad i weithwyr ar drefniadau eu cyflogwyr ar gyfer eu hiechyd a diogelwch mewn diwydiant byd-eang.

O dan arweiniad yr Athro David Walters, edrychwyd ar sut mae gweithwyr yn cael eu cynrychioli mewn pyllau glo mewn pum gwlad – Awstralia, Canada, India, Indonesia a De Affrica.

Yn ogystal â chymharu fframweithiau a deddfwriaeth genedlaethol, cafodd profiadau gweithwyr a chynrychiolwyr eu casglu a’u gwerthuso trwy gyfres o gyfweliadau a gweithdai dros gyfnod o ddwy flynedd.

Yn Awstralia, nododd yr ymchwilwyr fod glowyr yn gallu cyflwyno eu safbwyntiau yn effeithiol i reolwyr ar faterion iechyd a diogelwch ac y gallent stopio gwneud gwaith peryglus heb ofni dial. Mae stori debyg yng Nghanada a De Affrica, er yn fwy cyfyngedig.

Nid dyma’r sefyllfa yn India ac Indonesia. Dywedodd un cynrychiolydd o India a ddyfynnwyd yn yr adroddiad: “Mae ein glowyr wedi gweithio gyda dŵr dros eu pennau (yn yr adran uchaf), rhywbeth na ddylai unrhyw un orfod ei wneud oherwydd mae’n amlwg yn anniogel. Ond fe’n gwthiwyd gan y rheolwyr i barhau gan fod hynny’n golygu cael llawer o’r cynnyrch mewn cyfnod byr o amser.”

Daeth yr astudiaeth i’r casgliad fod gymaint yn fwy y gellir ei wneud ar lefelau rhyngwladol a chenedlaethol i roi gwell cynrychiolaeth i weithwyr a gwella diogelwch mewn pyllau glo yn sgîl hynny.

Dywedodd yr Athro David Walters, sy’n gweithio yn Ysgol y Gwyddorau Cymdeithasol ym Mhrifysgol Caerdydd: “Mewn gwledydd lle mae’r llywio rheoliadol yn wannach a llai o ddylanwad gan yr undebau, mae’r effaith y caiff trefniadau’r gweithle ar eu diogelwch galwedigaethol a deilliannau iechyd lawer yn llai sylweddol.

“Mae’r astudiaeth yn cynnig neges gref i’r diwydiant a’i reoleiddwyr ei fod yn hen bryd iddynt fod yn fwy cefnogol i roi cynrychiolaeth i weithwyr.”

Mae dadansoddiad newydd o boblogaethau rhinoserosiaid gwyn y gogledd, sydd mewn perygl enbyd, yn awgrymu y gellid achub rhinoseros gwyn y gogledd rhag diflannu, gan ddefnyddio genynnau ei gefnder o'r de.

Wrth ddadansoddi samplau genetig o 232 o rinoserosiaid, er i rinoserosiaid gwyn y gogledd a'r de wahanu filiwn o flynyddoedd yn ôl, gwelodd ymchwilwyr o Brifysgol Caerdydd a Phrifysgol Venda fod poblogaethau'r rhywogaethau hyn wedi rhannu genynnau o bryd i'w gilydd yn ystod cyfnodau oer a sych pan ehangodd glaswelltiroedd Affrica, mor ddiweddar â 14,000 o flynyddoedd yn ôl.

Dywedodd Dr Isa-Rita Russo o Brifysgol Caerdydd: "Drwy edrych ar hanes poblogaeth y rinoserosiaid gwyn rydym wedi gallu gweld y bu cysylltiad rhwng poblogaethau'r gogledd a'r de drwy gydol hanes.

"Mae hwn yn ddarganfyddiad cyffrous! Mae prawf genetig o gysylltiad rhwng y poblogaethau'n awgrymu y gellid achub rhinoseros gwyn y gogledd gan ddefnyddio genynnau rhinoseros gwyn y de i greu embryonau, ond byddai angen casglu rhagor o ddata i gadarnhau hyn."

Mae dosbarthiad y rhinoseros gwyn ar draws Affrica wedi'i rannu'n boblogaethau yn y gogledd a'r de. Dirywiodd poblogaeth y de i'w ffigur isaf erioed ar droad y bedwaredd ganrif ar bymtheg, ond cododd y ffigur hwn unwaith eto nes i'r rhywogaeth ddod yn fwy niferus nag unrhyw rinoseros arall yn y byd. Roedd poblogaeth y gogledd, ar y llaw arall, yn gyffredin yn ystod llawer o'r ugeinfed ganrif, ond bu dirywiad cyflym ers y 1970au, gan adael dim ond dau rinoseros sy'n hŷn na'r oedran atgenhedlu.

Canfu'r tîm fod y dirywiad yn y boblogaeth yn wahanol iawn yn y gogledd a'r de. Bu dirywiad ym mhoblogaeth rhinoseros gwyn y gogledd tua 1,370 o flynyddoedd yn ôl, sy'n cyd-fynd ag ymfudiad y Bantu, a dirywiodd niferoedd rhinoseros gwyn y de yn ystod y cyfnod trefedigaethol, a ddechreuodd 400 mlynedd yn ôl.

Dywedodd yr Athro Yoshan Moodley, o Brifysgol Venda: "Yn ôl pob golwg mae amrywiaeth genetig isel yn gyffredin yn hanes y rhinoseros gwyn, oherwydd mae ein canlyniadau'n dangos bod y rhywogaeth wedi wynebu sawl dirywiad yn ei phoblogaeth o ganlyniad i'r hinsawdd a dynol ryw, a fyddai wedi lleihau a chywasgu amrywiaeth genetig yn y gorffennol.

"Dyma un o'r ychydig anifeiliaid mawr wnaeth oroesi'r oes iâ ddiwethaf, ac yn ôl pob golwg mae'r pwysau ychwanegol gan ddynol ryw ar rywogaeth sydd eisoes â gwendidau genetig wedi gwthio'r rhinoseros gwyn gam yn nes at ddiflannu."

Mae adnodd hyfforddi rhad ac am ddim wedi'i ddatblygu i helpu i wella bywydau morwyr o amgylch y byd.

Mae'r Athro Helen Sampson o Ganolfan Ymchwil Ryngwladol i Forwyr (SIRC) Prifysgol Caerdydd, wedi datblygu'r adnodd i helpu gwella cysylltiadau rhwng y rheini sy'n gweithio ar y llongau a'r staff ar y lan.

Mae dros 1.5 miliwn o bobl yn gweithio ar y môr, yn aml mewn amgylchiadau anodd ac yn treulio cyfnodau hir oddi cartref. Mae ymchwil flaenorol wedi dangos tensiynau systemig rhwng morwyr a phersonél sy'n gweithio ar dir sych o fewn yr un sefydliadau.  Mae materion sydd o bryder penodol i forwyr yn cynnwys cael eu tarfu gan alwadau yn hwyr yn y nos, cael eu llethu gan geisiadau ailadroddus am yr un wybodaeth, a'r disgwyliad i ymateb yn ddiymdroi i ofynion cleientiaid.

Bydd animeiddiad ynghyd â chanllaw hyfforddiant ysgrifenedig ar gael i bob gweithiwr llong fel adnodd am ddim. Maent wedi'u paratoi gyda chefnogaeth ariannol gan Sefydliad Lloyd's Register.

Bydd yr Athro Sampson, sy'n gweithio yn Ysgol y Gwyddorau Cymdeithasol ym Mhrifysgol Caerdydd, yn lansio'r animeiddiad yng nghynhadledd CrewConnect Global ym Manila ar 6 Tachwedd.

Dywedodd: "Mae'n bwysig bod staff y lan a staff y môr yn gweithio'n dda gyda'i gilydd. Pwrpas yr adnodd animeiddiedig yw cynorthwyo cwmnïau i hyfforddi personél ar y lan sydd heb sgiliau technegol, sy'n rhyngweithio'n rheolaidd â'r gweithwyr ar fwrdd y llongau.

Nod y ffilm yw cynyddu dealltwriaeth pobl o sut beth yw byw a gweithio ar fwrdd llong. Rydym yn credu bod modd gwella cysylltiadau yn sylweddol drwy godi ymwybyddiaeth o gyd-destun gwaith/bywyd ar longau yn unig. Rydym wrth ein bodd yn cael y cyfle i greu'r adnodd a, gyda lwc, bydd y diwydiant yn defnyddio’r animeiddiad yn eang."

Sefydlwyd SIRC yn 1995 er mwyn cynnal ymchwil am forwyr. Mae gan y Ganolfan bwyslais penodol ar faterion iechyd a diogelwch galwedigaethol. Dyma'r unig gyfleuster ymchwil rhyngwladol o'i fath ac mae wedi cynyddu profiad o ymchwil yn y maes sydd heb ei ail.

Gall esblygiad galaeth fod yn ffyrnig ac yn wyllt, ond mae’n ymddangos y gallai ffrydiau o nwy oer, sy’n chwistrellu o’r ardal o gwmpas tyllau duon tra enfawr, dawelu’r storm.

Dyma gasgliad tîm o wyddonwyr rhyngwladol sydd wedi rhoi tystiolaeth glir ac argyhoeddiadol am y broses hon am y tro cyntaf.

Mae’r tîm, sy’n cynnwys ymchwilwyr o Brifysgol Caerdydd, wedi arsyllu twll du tra enfawr yn gweithredu fel ‘ffynhonnell anferth’ yng nghanol galaeth sydd dros biliwn o flynyddoedd goleuni o’r Ddaear. Defnyddiodd y tîm Arae Milimetr/is-filimetr Mawr yr Atacama (ALMA) i wneud hyn.

Yng nghanol yr alaeth dan sylw, o’r enw Abell 2597, mae’r twll du yn tynnu meintiau mawr o nwy moleciwlaidd oer i mewn ac yn eu chwistrellu allan eto yn gylch parhaol.

Mae’r alaeth eliptigol enfawr Abell 2597 yng nghanol un o strwythurau mwyaf enfawr y bydysawd. Mae ganddi glwstwr gwasgaredig o alaethau eraill o’i chwmpas.

Yn ôl yr ymchwilwyr, mae’r system gyfan yn ddolen adborth hunangynhaliol. Y mater sy’n cael ei dynnu i mewn sy’n rhoi nerth i’r ffynnon wrth iddi “wacáu” tuag at y twll du yn y canol, yn union fel dŵr yn mynd i mewn i bwmp ffynhonnell. Wedyn, mae’r nwy hwn yn achosi i’r twll du danio gan lansio ffrydiau o ddeunydd gorboeth ar gyflymder uchel allan o’r alaeth.

Mae’r deunydd hwn yn gwthio clympiau o nwy allan i’r cylch helaeth o nwy o amgylch yr alaeth. Yn y pen draw, bydd y nwy hwn yn glawio yn ôl i’r twll du, gan sbarduno’r broses unwaith eto.

Llwyddodd yr ymchwilwyr i fesur symudiad y nwy wrth iddo syrthio tuag at y twll du, drwy astudio lleoliad a symudiad moleciwlau o garbon monocsid (CO), sy’n llewyrchu’n llachar mewn goleuni milimetr ei donfedd, ag ALMA.

Mewn galaethau, mae sêr newydd yn cael eu ffurfio yn y ffrydiau o nwy hyn. Mae’r ymchwilwyr yn credu y gallai’r broses y maent wedi arsyllu fod yn gyffredin ar draws y bydysawd. Yn bwysicach hefyd, gallai’r broses fod yn greiddiol i ddatblygiad galaethau enfawr fel yr un hon.

Yn ôl Dr Timothy Davis o’r Ysgol Ffiseg a Seryddiaeth ym Mhrifysgol Caerdydd: “Gall esblygiad galaethau fod yn eithaf gwyllt, ac mae galaethau mawr fel hon yn tueddu i fyw’n ffyrnig a marw’n ifanc. Am y tro cyntaf, rydym yn gallu arsyllu holl gylch ffynhonnell y twll du tra enfawr, sy’n rheoli’r broses ac yn parhau bywyd y galaethau.”

“Mae’r twll du tra enfawr yng nghanol yr alaeth aruthrol hon yn gweithio fel ‘pwmp’ mecanyddol ffynnon ddŵr,” meddai Grant Tremblay, sy’n astroffisegydd yng Nghanolfan Harvard-Smithsonian Astroffiseg yn Cambridge, Massachusetts, ac yn brif awdur y papur.

“Dyma un o’r systemau cyntaf lle rydym wedi dangos tystiolaeth am y nwy moleciwlaidd oer yn llifo tuag at y twll du ac am yr allyriad moleciwlaidd o’r chwistrelliadau y mae’r twll du yn eu lansio.”

Mae Centrica plc, y cwmni ynni a gwasanaethau byd-eang yn ymuno â Phrifysgol Caerdydd i fanteisio ar arbenigedd data mawr.

Mae’r cwmni wedi llunio Partneriaeth Trosglwyddo Gwybodaeth (KTP) gydag Ysgol Busnes Caerdydd i greu a gwreiddio ‘Proses Arloesi Garlam’.

Drwy wyddor data, bwriad y bartneriaeth yw cyflwyno manteision ariannol o wasanaethau, cynhyrchion newydd, enillion strategol o arloesi modelau busnes a diwylliant entrepreneuraidd gwell yn y cwmni.

Mae’r cydweithio’n cael ei arwain gan Luigi M. De Luca, Athro Marchnata ac Arloesi yn Ysgol Busnes Caerdydd.

Ers nifer o flynyddoedd, mae’r Athro De Luca yn ymchwilio i arloesi gwasanaethau drwy ddefnyddio data mawr mewn sefydliadau mawr sefydliedig.

“Mae’r Bartneriaeth Trosglwyddo Gwybodaeth yn cynnig cyfle neilltuol i gydredeg gwybodaeth academaidd Ysgol Fusnes Caerdydd â strategaeth arloesi tymor hir Centrica i gael manteision parhaus i fyd busnes,” meddai’r Athro De Luca.

“Mae fy ymchwil wedi canolbwyntio ar brosesau sefydliadol sy’n galluogi gweddnewid potensial technolegol gwyddor data, o dechnoleg a chymwyseddau dadansoddol i ddoniau dynol.

Mae Centrica plc, sydd â’i bencadlys yn Windsor, wedi’i restru yng Nghyfnewidfa Stoc Llundain ac mae’n rhan o fynegai 100 cwmni FTSE.

Yn ôl Peter Sueref, Cyfarwyddwr Gwyddor Data ar gyfer Centrica UK: “Rydym yn falch iawn mai gyda Phrifysgol Caerdydd mae Partneriaeth Trosglwyddo Gwybodaeth gyntaf Centrica.  Rydym eisiau dysgu’n ymarferol a thrwy ymchwil academaidd sut mae gwreiddio proses arloesi garlam ar gyfer Gwyddor Data fel y gallwn fodloni anghenion newidiol ein cwsmeriaid.”

Mae Prifysgol Caerdydd yn ddarparwr arbenigol Partneriaethau Trosglwyddo Gwybodaeth gydag amrywiaeth eang o gyrff preifat, cyhoeddus a Thrydydd Sector er mwyn trosglwyddo arbenigedd ac ymchwil academaidd.

Meddai Paul Thomas, Rheolwr Busnes yn y Gwasanaethau Ymchwil, Arloesedd a Menter ym Mhrifysgol Caerdydd: "Mae'r Brifysgol wedi ffurfio dros 200 o bartneriaethau gyda sefydliadau bach a byd-eang ers i'r cynllun ddechrau yn y 1970au, gan ychwanegu gwerth gwirioneddol at ddiwydiant, economi'r DU, llywodraeth ac elusennau.

“Rydym wedi helpu ein partneriaid KTP i fynd i'r afael â nifer o broblemau, gan gynnwys hybu cynhyrchedd neu drawsnewid strategaethau a gwella gwasanaethau i bobl ddigartref.”

Mae arolwg a gynhaliwyd gan Brifysgol Caerdydd yn dangos bod tri chwarter o'r boblogaeth am i’r llywodraeth wneud yn siŵr bod modd ailgylchu a thrwsio cynhyrchion, a bod bron i 90 y cant o'r boblogaeth am i'r holl ddeunydd pacio fod yn ailgylchadwy.

Mae hon yn dystiolaeth bellach o bryderon cynyddol y cyhoedd ynghylch gwastraff, wrth i’r llywodraeth baratoi ei strategaeth gwastraff ac adnoddau gyntaf ers dros ddegawd.

Cynhaliwyd yr arolwg gan Brifysgol Caerdydd, fel rhan o brosiect y Ganolfan ar gyfer Deunyddiau, Ynni a Chynhyrchion Diwydiannol (CIEMAP). Mae CIEMAP, clymblaid o brifysgolion, wedi cyhoeddi’r ymchwil gyda’r felin drafod Green Alliance.

Mae ymchwil CIEMAP yn dangos mai’r polisïau mwyaf poblogaidd, sy’n arwain at ddylunio cynhyrchion a deunydd pacio gwell a chynnyrch sy’n para’n hirach, yw’r rhai sydd hefyd yn lleihau mwy o allyriadau carbon.

Gallai ailddylunio cynhyrchion i ddefnyddio llai o ddeunyddiau a llai o ddeunydd pacio leihau’r allyriadau sy’n gysylltiedig â chynhyrchion mwyaf cyffredin y cartref o dros 20 y cant. Gallai’r arbedon godi yn agos at 40 y cant pe bai’r cynhyrchion hefyd wedi’u creu i bara’n hirach a gellir eu rhannu trwy gynlluniau megis clybiau car neu Lyfrgell o Bethau Llundain.

Prif ganfyddiadau'r arolwg:

  • Mae bron i 90 y cant o'r boblogaeth (87 y cant) yn credu bod galw cryf neu gryf iawn i newid i fod yn gymdeithas sy’n defnyddio adnoddau yn fwy effeithiol. Dim ond 0.4 y cant sy’n credu nad oes angen o gwbl
  • Mae dwy ran o dair (65 y cant) o’r boblogaeth yn teimlo'n rhwystredig ynghylch cynhyrchion nad ydynt yn para
  • Mae tri chwarter (75 y cant) yn credu y dylai’r llywodraeth fod yn gyfrifol am wneud yn siŵr bod busnesau'n creu cynhyrchion y gellir eu trwsio a’u hailgylchu
  • Mae 89 y cant yn credu y dylai’r holl ddeunydd pacio gael ei chreu o ddeunyddiau y gellir eu hailgylchu
  • Mae 81 y cant yn credu y dylai busnesau gynnig cymorth i drwsio, cynnal a chadw neu waredu ar gyfer eu cynhyrchion

Dywedodd Chris Stark, Prif Weithredwr y Pwyllgor ar Newid Hinsawdd:“Mae’r DU wedi dangos bod modd lleihau allyriadau carbon a thyfu'r economi ar yr un pryd. Ond mae adroddiad diweddar IPCC ar gynhesu byd-eang o 1.5 gradd yn dangos bod angen dulliau newydd arnom i fynd i’r afael â newid hinsawdd a chyrraedd net o sero. Mae effeithlonrwydd adnoddau yn cynnig ffordd newydd i’r llywodraeth dorri carbon, ac mae’r adroddiad yn dangos bod gan wneuthurwyr polisi fandad cyhoeddus i fwrw ati gyda’r gwaith.”

Dywedodd yr Athro Nick Pidgeon, o Brifysgol Caerdydd, arweinydd y tîm oedd yn cynnal yr ymchwil: “Roedd yn syndod pa mor gytûn oedd y bobl a gafodd eu holi ac a siaradodd â ni yn ein gweithdai. Roedd yn glir dros ben nad yw pobl yn hapus a’u bod eisiau gweld newid. Maent yn poeni am hyn o ddifrif. Maent yn gofyn am gynnyrch o ansawdd uwch ac am lai o wastraff. Mae gwella effeithiolrwydd adnoddau yn ffordd hawdd o sicrhau bod y cyhoedd yn ogystal â’r amgylchedd ar eu hennill.”