Ewch i’r prif gynnwys

Newyddion

Heddiw cyhoeddodd tîm rhyngwladol o seryddwyr, o dan arweiniad yr Athro Jane Greaves o Brifysgol Caerdydd, iddynt ddod o hyd i foleciwl prin – ffosffin – yng nghymylau’r Blaned Gwener. Ar y Ddaear, mae’r nwy hwn yn cael ei wneud yn ddiwydiannol yn unig, neu gan ficrobau sy’n ffynnu mewn amgylcheddau heb ocsigen.

Mae seryddwyr yn dyfalu ers degawdau y gallai cymylau uchel ar y Blaned Gwener gynnig cartref i ficrobau – sy’n hofran yn rhydd o’r arwyneb crasboeth, ond y mae angen iddynt oddef asidedd uchel iawn o hyd. Gallai canfod moleciwlau ffosffin, sy’n cynnwys hydrogen a ffosfforws, awgrymu bod bywyd ‘awyrol’ y tu hwnt i’r Ddaear. Disgrifir y darganfyddiad newydd hwn mewn papur yn Nature Astronomy.

Yn gyntaf, defnyddiodd y tîm Delesgop James Clerk Maxwell (JCMT) yn Hawaii i ganfod y ffosffin, ac yna cawson nhw amser i ddilyn eu darganfyddiad gyda 45 telesgop o Gasgliad Milimetrau/is filimetrau Mawr Atacama (ALMA) yn Chile. Arsylwodd y ddau gyfleuster y Blaned Gwener ar donfedd o tua 1 milimetr, sy’n llawer hirach nag y gall y llygad dynol ei weld – telesgopau ar uchder uchel yn unig sy’n gallu canfod y donfedd hon yn effeithiol.

Meddai’r Athro Jane Greaves, o Ysgol Ffiseg a Seryddiaeth Prifysgol Caerdydd: “Arbrawf oedd hwn a wnaethon ni oherwydd chwilfrydedd pur, a dweud y gwir – gan fanteisio ar dechnoleg bwerus JCMT, a meddwl am delesgopau’r dyfodol."

Gan fod Greaves a’i thîm yn naturiol yn wyliadwrus am y canfyddiadau cychwynnol, roedden nhw wrth eu boddau o gael tair awr o amser gydag arsyllfa ALMA sy’n fwy sensitif. Bu oedi rhwystredig wedyn oherwydd tywydd gwael, ond ar ôl chwe mis o brosesu data, cadarnhawyd y darganfyddiad.

Mae Dr Anita Richards, sy’n aelod o’r tîm, o Ganolfan Ranbarthol ALMA y DU a Phrifysgol Manceinion yn ychwanegu: “Er mawr ryddhad i ni, roedd yr amodau’n dda yn ALMA i ni wneud arsylwadau dilynol tra oedd Fenws ar ongl addas i’r Ddaear. Ond roedd prosesu’r data yn anodd, gan nad yw ALMA yn chwilio fel arfer am effeithiau cynnil iawn mewn gwrthrychau llachar iawn fel y blaned Gwener.’

Ychwanegodd yr Athro Greaves: “Yn y pen draw, canfuom ni fod y ddwy arsyllfa wedi gweld yr un peth – amsugno gwan ar y donfedd gywir i fod yn nwy ffosffin, lle mae’r cymylau cynhesach oddi tano yn goleuo’r moleciwlau o’r tu cefn.”

Wedyn defnyddiodd Dr Hideo Sagawa o Brifysgol Kyoto Sangyo ei fodelau ar gyfer atmosffer y Blaned Gwener i ddehongli’r data. Canfu fod ffosffin yno ond ei fod yn brin - ugain moleciwl yn unig ym mhob biliwn.

Wedyn rhedodd y seryddwyr gyfrifiadau i weld a allai’r ffosffin ddod o brosesau naturiol ar y Blaned Gwener. Maen nhw’n rhybuddio bod peth gwybodaeth yn eisiau - mewn gwirionedd, daeth yr unig astudiaeth arall o ffosfforws ar y Blaned Gwener o un arbrawf gan gerbyd glanio, gan daith Vega 2 yr Undeb Sofietaidd yn 1985.

Artist's impression of Venus, with an inset showing a representation of the phosphine molecules detected in the high cloud decks

Dr William Bains, gwyddonydd yn Sefydliad Technoleg Massachusetts (MIT) a arweiniodd y gwaith ar asesu ffyrdd naturiol o wneud ffosffin. Roedd rhai syniadau’n cynnwys heulwen, mwynau wedi’u chwythu i fyny o’r arwyneb, llosgfynyddoedd, neu fellt, ond fyddai dim un o’r rhain yn gallu gwneud yn agos ddigon ohono. Canfuwyd mai ffynonellau naturiol oedd yn gwneud fan bellaf un rhan o ddeg mil o’r ffosffin a welodd y telesgopau.

Er mwyn creu faint o ffosffin a welwyd ar y Blaned Gwener, byddai organebau ar y Ddaear yn gorfod gweithio ar ryw 10% o’u cynhyrchiant mwyaf posibl yn unig, yn ôl cyfrifiadau gan Dr Paul Rimmer o Brifysgol Caergrawnt. Mae’n debygol serch hynny y byddai unrhyw ficrobau ar y Blaned Gwener yn wahanol iawn i’w cefndryd ar y Ddaear, er mwyn goroesi mewn amodau hynod o asidig.

Mae bacteria ar y Ddaear yn gallu amsugno mwynau ffosffad, ychwanegu hydrogen, ac allyrru nwy ffosffin yn y pen draw. Mae’n costio egni iddynt wneud hyn, felly nid yw’n eglur pam maen nhw’n ei wneud. Gallai’r ffosffin fod yn gynnyrch gwastraff yn unig, ond mae gwyddonwyr eraill wedi awgrymu dibenion fel cadw bacteria cystadleuol draw.

Roedd Dr Clara Sousa Silva, aelod arall o dîm MIT, hefyd yn ystyried chwilio am ffosffin fel nwy ‘biolofnod’ o fywyd nad yw’n defnyddio ocsigen ar blanedau o gwmpas sêr eraill, oherwydd bod cemeg arferol yn gwneud cyn lleied ohono.

Mae hi’n cynnig y sylwadau canlynol: “Roedd dod o hyd i ffosffin ar y Blaned Gwener yn fonws annisgwyl! Mae’r canfyddiad hwn yn codi cymaint o gwestiynau, er enghraifft, sut gallai unrhyw organebau oroesi. Ar y Ddaear, mae rhai microbau’n gallu ymdopi â hyd at tua 5% o asid yn eu hamgylchedd – ond mae cymylau Fenws wedi’u gwneud o asid bron yn llwyr.”

Efallai fod biolofnodion eraill yng Nghysawd yr Haul yn bodoli, fel methan ar y Blaned Mawrth a dŵr yn codi o leuadau rhewllyd Europa ac Enceladus. Ar y Blaned Gwener, awgrymwyd y gallai stribynnau tywyll lle mae goleuni uwchfioled yn cael ei amsugno fod yn dod o gytrefi o ficrobau. Mae llong ofod Akatsuki, a lansiwyd gan JAXA, asiantaeth ofod Japan, wrthi’n mapio’r stribynnau tywyll hyn ar hyn o bryd er mwyn deall rhagor am yr “amsugnydd uwchfioled anhysbys” hwn.

Mae’r tîm yn credu bod eu darganfyddiad yn arwyddocaol oherwydd y gallant anwybyddu llawer o ffyrdd eraill o wneud ffosffin, ond maen nhw’n cydnabod bod angen llawer mwy o waith er mwyn cadarnhau presenoldeb “bywyd”. Er bod gan gymylau uchel y Blaned Gwener dymereddau dymunol hyd at 30 gradd canradd, maen nhw’n anhygoel o asidig – tua 90% o asid sylffwrig – fel ei bod hi’n anodd iawn i ficrobau oroesi yno. Mae’r Athro Sara Seager a Dr Janusz Petkowski, sydd hefyd yn MIT, yn archwilio sut gallai microbau amddiffyn eu hunain mewn defnynnau.

Nawr mae’r tîm yn aros yn eiddgar am ragor o amser gyda’r telesgopau, er enghraifft i weld a yw’r ffosffin mewn rhan gymharol dymherus o’r cymylau, ac i chwilio am nwyon eraill sy’n gysylltiedig â bywyd. Hefyd gallai teithiau newydd i’r gofod fynd i’n planed gyfagos, a samplu’r cymylau yn y fan a’r lle er mwyn gwneud rhagor o chwilio am arwyddion o fywyd.

Llongyfarchodd yr Athro Emma Bunce, Llywydd Y Gymdeithas Seryddol Frenhinol, y tîm ar eu gwaith:

“Cwestiwn allweddol ym maes gwyddoniaeth yw a oes bywyd y tu hwnt i’r Ddaear, ac mae’r darganfyddiad gan yr Athro Jane Greaves a’i thîm yn gam allweddol ymlaen yn y chwilio hwnnw. Rwy’n arbennig o falch o weld bod gwyddonwyr y DU yn arwain datblygiad mor bwysig – rhywbeth sy’n gwneud achos cryf dros daith ofod yn ôl i’r Blaned Mawrth.”

Meddai Amanda Solloway, Gweinidog Gwyddoniaeth y DU: "Ers degawdau mae’r Blaned Gwener wedi cipio dychymyg gwyddonwyr a seryddwyr ar draws y byd."Mae'r darganfyddiad hwn yn hynod gyffrous ac yn ein helpu i gynyddu ein dealltwriaeth o'r bydysawd a hyd yn oed a allai fod bywyd ar y Blaned Gwener. Rwy'n hynod falch bod y broses ganfod ddiddorol hon wedi'i harwain gan rai o wyddonwyr a pheirianwyr mwyaf blaenllaw'r DU drwy ddefnyddio cyfleusterau o'r radd flaenaf yr ydym wedi eu hadeiladu yma."

Mae'r ffynhonnell fwyaf erioed o donnau disgyrchol wedi'i chanfod - cyfuniad o ddau dwll du a gynhyrchodd ffrwydrad sy'n hafal i egni wyth haul, gan anfon tonnau sioc trwy'r bydysawd.

Cynhyrchir tonnau disgyrchol pan fydd digwyddiad cosmig eithafol yn digwydd yn rhywle yn y bydysawd ac, fel gollwng craig mewn pwll, mae'r digwyddiadau hyn yn crychdonni ar draws y cosmos, gan blygu ac ymestyn ffabrig gofod-amser ei hun.

Ers i donnau disgyrchol gael eu canfod gyntaf yn 2015, o gyfuniad dau dwll du mwy na biliwn o flynyddoedd golau i ffwrdd, mae seryddwyr wedi gweld llu o signalau o wrthdrawiadau cosmig gwahanol.  Gyda'i gilydd mae'r digwyddiadau hyn wedi agor ffenestr newydd ar y bydysawd sy'n cynnig ymchwiliad unigryw a phwerus i'r ffenomenau cosmig mwyaf eithafol.

Yn seiliedig ar sut rydym yn deall gweithrediadau mewnol sêr, credai gwyddonwyr na ellid ffurfio twll du o'r màs hwn gan seren sy'n chwalu.  Felly nawr, gyda thystiolaeth gadarn bod tyllau duon enfawr yn bodoli, mae angen i seryddwyr ailfeddwl am yr hyn sy'n hysbys am sut mae tyllau duon yn ffurfio.

Roedd y gwrthdrawiad yn cynnwys dau dwll du yn mewndroelli, y cyntaf tua 85 gwaith yn fwy na'r haul, a'r ail yn mesur tua 65 gwaith màs yr haul.

Pan chwalodd y ddau dwll du anferthol oedd yn troelli i mewn i'w gilydd, fe greodd andros o dwll du - tua 142 gwaith màs yr haul, gan ryddhau ffrwydrad o egni tonnau disgyrchol sy'n cyfateb i fàs oddeutu wyth haul.  Y twll du sy'n weddill yw'r canfyddiad clir cyntaf o “dwll du màs canolradd” fel y'i gelwir, gyda màs rhwng 100 a 1,000 gwaith yn fwy na'r haul.

Mae hefyd yn ymddangos bod y signal wedi dod o ffynhonnell tua 17 biliwn o flynyddoedd goleuni o'r Ddaear, gan ei gwneud yn un o'r ffynonellau tonnau disgyrchol mwyaf pell a ganfuwyd hyd yn hyn.

Gwelwyd y signal, o'r enw GW190521, ar Fai 21, 2019 gan ddau o'r offerynnau gwyddonol mwyaf sensitif a adeiladwyd erioed - y synhwyrydd Virgo yn yr Eidal a dau synhwyrydd Arsyllfa Tonnau Disgyrchol Ymyriadureg Laser (LIGO) yn yr Unol Daleithiau.

Mae'r tîm rhyngwladol o wyddonwyr, sy'n rhan o Gydweithrediad Gwyddonol LIGO (LSC) a Chydweithrediad Virgo, wedi adrodd ar eu canfyddiadau mewn dau bapur a gyhoeddwyd heddiw. Mae Prifysgol Caerdydd wedi bod yn aelod o LIGO ers ei sefydlu.

Dywedodd yr Athro Stephen Fairhurst, o Ysgol Ffiseg a Seryddiaeth Prifysgol Caerdydd: “Unwaith eto, mae’r arsylliad diwethaf o donnau disgyrchol yn herio ein dealltwriaeth o’r bydysawd.  Rydym wedi arsylwi cyfuno'r pâr mwyaf o dyllau du hyd yn hyn, gan gynnwys un sy'n rhy enfawr i fod wedi'i ffurfio'n uniongyrchol ar ôl cwymp seren enfawr.  Bydd arsylwadau yn y dyfodol yn dweud wrthym pa mor gyffredin yw'r tyllau duon enfawr hyn, ac yn rhoi cliwiau pellach i'w tarddiadau.  Fodd bynnag, maen nhw hefyd yn sicr o ddarparu arsylwadau newydd ac annisgwyl i herio ein damcaniaethau mewn ffyrdd newydd.”

Hyd yn hyn, nid oedd gwyddonwyr o'r farn y gallai twll du o'r maint hwn fodoli - ond gyda thystiolaeth bellach yn awgrymu fel arall, mae wedi ysgogi seryddwyr i ailfeddwl am yr hyn sy'n hysbys am dyllau duon.

Yn ôl Dr Vivien Raymond o’r Ysgol Ffiseg a Seryddiaeth: “Mae’r signal ton-ddisgyrchol hwn yn ehangu ffiniau ein dealltwriaeth o’r bydysawd tywyll. Roedd canfod priodoleddau gwrthrychau wrth eu gwraidd yn her newydd ac fe wnaethom lwyddo i wneud hynny gyda’r modelau signal diweddaraf a’n dealltwriaeth gynyddol o ddatgelwyr y tonnau disgyrchiant eu hunain. Ac erbyn hyn, ac yn benodol o ganlyniad i waith yn y meysydd hyn ym Mhrifysgol Caerdydd, dyma deulu arall eto o wrthrychau anweladwy y gallwn eu hastudio a dysgu oddi wrthynt.

Dim ond drwy gyfuno technoleg y DU, cyllid rhyngwladol parhaus ac ymroddiad a gweithgarwch eithriadol dros fil o wyddonwyr ledled y byd yr oedd y canfyddiadau yn bosibl. Mae Cydweithrediad Gwyddonol LIGO yn cynnwys dros 1000 o wyddonwyr o 17 gwlad, ac mae'n cynnwys ymchwilwyr o ddeg prifysgol yn y DU (Glasgow, Birmingham, Caerdydd, Ystrad Clud, Gorllewin yr Alban, Sheffield, Caeredin, Caergrawnt, Coleg y Brenin, Llundain a Southampton).

Darganfyddiad seryddwyr ynghylch deall beth ddigwyddodd i Supernova 1987A 33 blynedd yn ôl, gan gryfhau’r ddadl y bydd seren niwtron yn ymguddio yn ddwfn y tu mewn i olion ffrwydrad. Nid dim ond unrhyw seren niwtron, ond yr un ieuaf a nodwyd erioed.

Daeth Supernova 1987A o ffrwydrad enfawr seren yn ffurfafen y nos.

Credir bod seren niwtron wedi ymffurfio y tu mewn i’r seren wreiddiol ychydig cyn iddi ffrwydro am fod darnau a elwir yn niwtrinos wedi’u gweld ar y Ddaear tua adeg y ffrwydrad.

Ers hynny, mae gwyddonwyr wedi bod yn chwilio am seren niwtron fechan a allasai fod ar ôl yn sgîl y ffrwydro.

Gan nad oedd tystiolaeth, roedd rhai wedi dyfalu y gallai’r seren niwtron fod wedi diflannu mewn twll du yn hytrach. Mae telesgop ALMA wedi dangos tystiolaeth gredadwy bellach, fodd bynnag.

Mae telesgop ALMA (Atacama Large Millimeter/Submillimetre Array) yn un o arsyllfeydd seryddol gorau’r byd. Mae yng ngogledd Tsile o dan ofal Arsyllfa Ddeheuol Ewrop, Sefydliad Cenedlaethol Gwyddoniaeth UDA a nifer o bartneriaid rhyngwladol.

Mae’n newyddion cyffrous bod y telesgop yn gallu gweld siâp gynnes ddi-ffurf, gan roi’r arwydd cyntaf o’r seren niwtron mae llawer wedi chwilio amdani.

“Roedd yn syndod gweld y siâp gynnes honno, wedi’i ffurfio gan gwmwl llwch trwchus yn olion yr uwchnofa,” meddai’r Dr Mikako Matsuura, Ysgol Ffiseg a Seryddiaeth Prifysgol Caerdydd, a gyflwynodd yr adroddiad cyntaf ynghyd ag aelod o’r tîm ymchwil.

“Rhaid bod yn y cwmwl hwnnw rywbeth sydd wedi cynhesu’r llwch a pheri iddo ddisgleirio. Dyna pam yr awgrymon ni fod seren niwtron y tu mewn i’r cwmwl llwch.”

Mae Dany Page yn astroffisegwr ym Mhrifysgol Annibynnol Genedlaethol Mecsico. “Roeddwn i hanner ffordd trwy astudio ar gyfer fy noethuriaeth pan ddigwyddodd yr uwchnofa,” meddai. “Roedd yn un o ddigwyddiadau mwyaf fy einioes gan achosi imi newid hynt fy ngyrfa i geisio dod o hyd i esboniad. Roedd yn debyg i chwilio am y Greal Sanctaidd!”

Mae astudiaeth Matsuura a’r tîm, sydd wedi’i chyhoeddi yn yr Astrophysical Journal, yn dangos bod y seren niwtron yno a’i bod wedi’i symud i’w lle presennol gan rym anferth ffrwydrad yr uwchnofa, (ddengwaith yn gyflymach na roced yn ôl rhai!). Mae’n ddiddorol bod y tîm wedi gweld y seren yn union lle roedd gwyddonwyr wedi darogan y byddai.

Dyma’r seren niwtron ieuaf a welwyd erioed yn yr ofod gyfagos - dim ond 33 oed, ac mae hynny’n eithaf rhyfeddol o ystyried bod yr un ieuaf nesaf yn 330 oed!

Mae’r darganfyddiad hwn yn adeiladu ar hanes hir o astudio Supernova 1987A, lle mae telesgop ALMA wedi datgelu mwy a mwy yn raddol o ganlyniad i fireinio ei alluoedd dros y blynyddoedd. Mae sawl telesgop arall wedi astudio Supernova 1987A heb allu datgelu cymaint.

Wedi dweud hynny, dim ond trwy ddarlun eglur o’r seren y cawn ni dystiolaeth bendant ei bod yno. Gan fod digon o lwch o hyd yn sgîl ffrwydrad yr uwchnofa, fodd bynnag, fydd dim modd ei gweld yn eglurach am ddegawdau, yn ôl pob tebyg. Am y tro, gallwn ni ddweud yn falch ein bod wedi cyflwyno’r dystiolaeth orau hyd yma.

Mae tîm rhyngwladol yn cynnwys gwyddonwyr o Brifysgol Caerdydd wedi cynnig amcangyfrif newydd o oedran y bydysawd, sef oddeutu 13.77 biliwn o flynyddoedd oed.

Mae’r mesuriad newydd, a wnaed gan ddefnyddio Telesgop Cosmoleg Atacama (ACT) yn Ne America, yn cynnig agwedd newydd mewn dadl barhaus dros union oedran y bydysawd.

Mae’r amcangyfrif yn cyd-fynd ag amcangyfrif lloeren Planck, ac yn cefnogi model safonol presennol y bydysawd; fodd bynnag, mae’n wahanol i fesuriadau a wnaed yn 2019 ar sail methodoleg wahanol gan ddefnyddio symudiadau galaethau.

“Ar ôl ceisio echdynnu'r paramedrau cosmolegol o ACT a Planck am bron i ddegawd, roedd yn werth chweil gweld y ddau arbrawf yn cyd-fynd â’i gilydd," meddai Erminia Calabrese, Cymrawd Rutherford STFC ac Athro Astroffiseg yn yr Ysgol Ffiseg a Seryddiaeth.

Mae’r Athro Calabrese wedi bod yn arwain y gwaith dadansoddi i echdynnu’r canlyniadau cosmolegol newydd, a hi yw prif awdur un o ddau bapur newydd a gyflwynwyd i arXiv.org.

Gwnaethpwyd canfyddiadau'r astudiaethau hyn yn bosibl gan ddefnyddio adnoddau cyfrifiadurol perfformiad uchel y Brifysgol, a alluogwyd gan ARCCA (Cyfrifiadura Ymchwil Uwch yng Nghaerdydd).

Yn debyg i loeren Planck, mae ACT yn astudio ôl-dywyniad y Glec Fawr. Mae’r goleuni hwn, a elwir yn gefndir microdon cosmig (CMB) yn nodi amser 380,000 o flynyddoedd ar ôl genedigaeth y bydysawd lle unodd protonau ac electronau i ffurfio’r atomau cyntaf.

Os gall gwyddonwyr amcangyfrif pa mor bell y teithiodd goleuni o'r CMB i gyrraedd y Ddaear, gallant gyfrifo oedran y bydysawd. Mae gwyddonwyr yn mesur yr ongl yn yr awyr rhwng dau wrthrych pell, gyda'r Ddaear a'r ddau wrthrych yn ffurfio triongl cosmig. Os yw gwyddonwyr hefyd yn gwybod y gwahaniad ffisegol rhwng y gwrthrychau hynny, gallant ddefnyddio geometreg ysgol uwchradd i amcangyfrif pellter y gwrthrychau o'r Ddaear.

Atacama Cosmology Telescope

Mae amrywiadau cynnil yng ngolau’r CMB yn cynnig pwyntiau angor i ffurfio dau uchafbwynt arall y triongl, ac mae gan wyddonwyr ddealltwriaeth ddigon cryf o flynyddoedd cynnar y bydysawd i wybod y dylid gosod yr amrywiadau hyn yn y CMB bob biliwn o flynyddoedd golau ar wahân ar gyfer tymheredd, a hanner hynny ar gyfer polareiddiad.

Mae oedran y bydysawd yn dweud wrthym ar unwaith pa mor gyflym y mae'r cosmos yn ehangu – rhif wedi'i feintioli gan gysonyn Hubble.

Mae mesuriadau ACT yn awgrymu cysonyn Hubble o 67.6 cilomedr yr eiliad fesul megaparsec.

Mae hynny'n golygu bod gwrthrych 1 megaparsec (tua 3.26 miliwn o flynyddoedd golau) o'r Ddaear yn symud i ffwrdd oddi wrthym ar 67.6 cilomedr yr eiliad oherwydd bod y bydysawd yn ehangu.

Mae hyn yn cyfateb bron yn union i'r amcangyfrif blaenorol o 67.4 cilomedr yr eiliad gan dîm lloeren Planck, ac mae’n arafach na'r 74 cilomedr yr eiliad a gasglwyd o fesuriadau galaethau.

Mae'r Brifysgol wedi chwarae rhan hanfodol yn y bartneriaeth gydweithredol ag ACT drwy ei chyfraniad at galedwedd offerynnau a thrwy arwain y gwaith o ddehongli’r data o safbwynt gwyddonol.

Roedd y Grŵp Offeryniaeth Seryddiaeth, yn yr Ysgol Ffiseg a Seryddiaeth, yn rhan o ddyluniad optegol gwreiddiol offeryn ACT ac maent wedi cynnig technoleg hidlo optegol a thermol unigryw i'r prosiect, sy'n hanfodol wrth ganiatáu i synwyryddion ACT weithredu mewn tymereddau is na mesur Kelvin ac i fesur y signalau CMB manwl hyn.

“Rydym yn falch iawn o'n cyfraniad i brosiect ACT. Mae'n rhan o barhau â degawdau o waith y mae ein tîm medrus ac ymroddedig iawn yng Nghaerdydd wedi cyfrannu ato, ynghyd â phrosiectau seryddiaeth pwysig eraill ledled y byd ac yn y gofod”, meddai'r Athro Carole Tucker o'r Ysgol Ffiseg a Seryddiaeth.

Wrth i ACT barhau i wneud arsylwadau, bydd gan seryddwyr ddarlun hyd yn oed yn gliriach o'r CMB a syniad mwy manwl gywir o ba mor bell yn ôl y dechreuodd y cosmos. Bydd tîm ACT hefyd yn ystyried yr arsylwadau hynny am arwyddion ffiseg nad ydynt yn cyd-fynd â’r model cosmolegol safonol. Gallai ffiseg ryfedd o'r fath ddatrys yr anghysondebau rhwng mesuriadau'r CMB a symudiadau galaethau.

Mae aelodau ACT Caerdydd wedi cael cefnogaeth ers tro gan y STFC a chyllid gan y Cyngor Ymchwil Ewropeaidd o dan raglen ymchwil ac arloesi Horizon 2020 yr Undeb Ewropeaidd.

Dywed tîm ymchwil dan arweiniad gwyddonwyr o Brifysgol Caerdydd eu bod yn agosach at ddeall dechreuadau tyllau du enfawr diolch i dechneg newydd sydd wedi eu galluogi i nesau at un o'r gwrthrychau cosmig enigmatig hyn mewn manylder na welwyd ei debyg.

Dyw gwyddonwyr ddim yn siŵr a ffurfiwyd tyllau du enfawr yn fuan ar ôl y glec fawr, mewn proses a elwir yn 'gwymp uniongyrchol', neu gael eu tyfu'n ddiweddarach o lawer o 'had' tyllau du a grëwyd yn sgil marwolaeth sêr enfawr.

Os yw'r dull cyntaf yn wir, byddai tyllau du enfawr yn cael eu creu gyda màs eithriadol o fawr - cannoedd o filoedd i filiynau o weithiau'n fwy o ran màs na'n Haul ni - a byddai ganddyn nhw isafswm maint penodol.

Os yw'r ail ddull yn wir, yna byddai tyllau du enfawr yn dechrau'n gymharol fach, tua 100 gwaith màs ein Haul ni, ac yn tyfu'n fwy dros amser drwy fwydo ar y sêr a'r cymylau nwy sy'n byw o'u cwmpas.

Bu'n ymdrech ers tro i seryddwyr ddod o hyd i'r tyllau du enfawr â'r màs lleiaf, sef y dolenni coll sydd eu hangen i ddatrys y broblem hon.

Mewn astudiaeth a gyhoeddir heddiw, mae'r tîm a arweinir gan Gaerdydd wedi gwthio'r ffiniau, gan ddatgelu un o'r tyllau du enfawr â'r màs lleiaf a welwyd erioed yng nghanol galaeth cyfagos, sy'n pwyso llai na miliwn gwaith màs ein haul ni.

Mae'r twll du enfawr yn byw mewn galaeth a elwir yn gyffredin yn "Rhith Mirach", oherwydd ei fod mor agos at seren ddisglair iawn o'r enw Mirach, sy'n rhoi cysgod rhithiol iddo.

Gwnaed y canfyddiadau yn defnyddio techneg newydd gyda Phrawf Milimedr Mawr/isfilimedr Atatcama (ALMA), y telesgop mwyaf diweddar sydd wedi'i leoli'n uchel ar lwyfandir Chajnantor yn yr Andes yn Chile a ddefnyddir i astudio golau o rai o'r gwrthrychau oeraf yn y Bydysawd.

"Mae'n ymddangos fod gan y twll du enfawr yn Rhith Mirach fàs o fewn yr ystod a ragwelwyd gan fodelau 'cwymp uniongyrchol'," dywedodd Dr Tim Davis o Ysgol Ffiseg a Seryddiaeth Prifysgol Caerdydd.

"Fe wyddom ei fod yn weithredol ar hyn o bryd ac yn llyncu nwy, felly dyw hi ddim yn bosibl i rai o'r modelau 'cwymp uniongyrchol' mwy eithafol, sydd ddim ond yn gwneud tyllau du enfawr iawn, fod yn wir.

Gwrthrychau sydd wedi chwalu dan bwysau disgyrchiant yw tyllau du, gan adael rhanbarthau bach ond anhygoel o ddwys yn y gofod lle na all unrhyw beth ddianc, hyd yn oed golau.

Twll du enfawr yw'r math mwyaf o dwll du a gall fod gannoedd o filoedd, os nad biliynau, o weithiau'n fwy na màs yr Haul.

Credir bod bron pob galaeth mawr, fel ein Llwybr Llaethog ni, yn cynnwys twll du enfawr yn ei ganol.

"Mae tyllau du enfawr wedi'u canfod mewn galaethau pellennig hefyd gan ymddangos ychydig o filiynau o flynyddoedd ar ôl y glec fawr", dywedodd Dr Marc Sarzi, aelod o dîm Dr Davis o Arsyllfa a Phlanetariwm Armagh.

"Mae hyn yn awgrymu y gallai o leiaf rai tyllau du enfawr fod wedi tyfu'n enfawr iawn mewn amser byr iawn, sy'n anodd ei esbonio yn ôl y modelau ar gyfer ffurfio ac esblygu galaethau."

"Mae pob twll du'n tyfu wrth iddo lyncu cymylau nwy ac aflonyddu sêr sy'n mentro'n rhy agos, ond mae rhai'n fwy gweithredol na'i gilydd."

"Gallai chwilio am y tyllau du enfawr lleiaf mewn galaethau cyfagos," ychwanegodd Dr Sarzi, "felly ein helpu ni i ddatgelu sut mae tyllau du enfawr yn dechrau."

Yn eu hastudiaeth, defnyddiodd y tîm rhyngwladol dechnegau newydd sbon i nesáu’n agosach nag erioed o'r blaen at galon galaeth bach cyfagos, NGC404,  gan adael iddynt weld y cymylau nwy'n chwyrlïo o gwmpas y twll du enfawr yn ei ganol.

Galluogodd telesgop ALMA y tîm i ddadelfennu’r cymylau nwy yng nghanol y galaeth, gan ddatgelu manylion oedd yn 1.5 blwyddyn golau ar draws yn unig, sy'n golygu mai dyma'r mapiau cliriaf erioed o nwy o alaeth arall.

Roedd gallu arsylwi'r galaeth hwn gyda'r fath fanylder yn galluogi'r tîm i oresgyn gwerth degawd o ganlyniadau oedd yn gwrthdaro a datgelu gwir natur y twll du enfawr yng nghanol y galaeth.

"Mae ein hastudiaeth yn dangos y gallwn ddechrau o ddifrif gyda'r dechneg newydd hon i archwilio nodweddion a tharddiadau'r gwrthrychau dirgel hyn," ychwanegodd Dr Davis.

"Os oes isafswm màs i dwll du enfawr, dydyn ni ddim wedi dod o hyd iddo eto."

Mae'r canfyddiadau'r astudiaeth wedi'u cyhoeddi heddiw yn y Monthly Notices of the Royal Astronomical Society.

Y mae’r Athro Diana Huffaker, yr ymchwilydd Lled-ddargludyddion Cyfansawdd (CS) blaenllaw a Chadeirydd Sêr Cymru, yn ymuno â Phrifysgol Texas ar ôl pum mlynedd yng Nghymru.

Y mae’r Athro Huffaker, dinesydd o’r UD, a gwblhaodd ei doethuriaeth mewn Gwyddorau Deunydd ym Mhrifysgol Texas yn Gyfarwyddwr Gwyddonol ar gyfer Sefydliad Lled-ddargludyddion Cyfansawdd Prifysgol Caerdydd ar hyn o bryd.

Yn ystod ei deiliadaeth yng Nghymru, y mae’r Athro Huffaker wedi helpu i gael gafael ar £50m gan Lywodraeth y DU er mwyn datblygu’r Catapwlt Rhaglenni Lled-ddargludyddion Cyfansawdd, sefydlu grŵp ymchwil blaenllaw a dod â charfan o ymchwilwyr rhyngwladol mewn disgyblaethau CS at ei gilydd.

Yn ôl yr Athro Huffaker: “Roeddwn i’n wirioneddol yn gwerthfawrogi’r cyfle anhygoel gan brosiect Sêr Cymru i gysylltu gwyddor sylfaenol ac effaith economaidd, sydd wedi bod yn rhan ganolog o fy ngweithgarwch erioed. Mae Sêr Cymruwedi galluogi Caerdydd i ddatblygu craidd o wyddonwyr ifanc gwych a brwdfrydig sy’n dangos rhagoriaeth ryngwladol, a bydd eu gwaith yn cael ei arwain gan y weledigaeth hon. Ac wrth gwrs, fe wnes i wirioneddol fwynhau cwrdd â phobl a chreu ffrindiau yng Nghaerdydd ac ar draws Llywodraeth Cymru. Am le arbennig.”

Cafodd yr Athro Huffaker ei hariannu i ddod i Gymru o Brifysgol California, Los Angeles (UCLA) gan Lywodraeth Cymru drwy gynllun Sêr Cymru i fod yn Gadeirydd mewn Peirianneg Uwch a Deunyddiau. Mae hi’n un o naw cadeirydd tebyg a ariennir yn gyhoeddus er mwyn denu gwyddonwyr o safon byd-eang i Gymru.

Dywedodd y Gweinidog dros Addysg, Kirsty Williams: “Hoffwn ddiolch i’r Athro Huffaker am ei gwaith fel un o’n Cadeiryddion Sêr Cymru nodedig ac am yr effaith hirdymor y bydd hi’n ei chael ar ddarpar fyfyrwyr yng Nghymru. Mae’r Athro Huffaker yn enghraifft wych o’r dalent academaidd o’r radd flaenaf y mae ein rhaglen Sêr Cymru yn ei denu’n llewyrchus o bob cwr o’r byd. Mae gan Gymru gysylltiadau addysg cryf gyda’r Unol Daleithiau, a thaleithiau’r de yn benodol, ac rwy’n dymuno’r gorau i’r Athro Huffaker yn ei rôl nesaf yn Texas.”

Ychwanegodd yr Athro Rudolf Allemann, y Rhag Is-Ganghellor, Rhyngwladol a Recriwtio Myfyrwyr a Phennaeth Coleg y Gwyddorau Ffisegol a Pheirianneg: “Rydym yn ddiolchgar am y cyfraniad hollbwysig y mae’r Athro Huffaker wedi’i wneud i Gaerdydd yn ystod ei phum mlynedd fel Cadeirydd Sêr Cymru mewn deunyddiau a dyfeisiau blaengar. Mae gwaith Diana o ddenu noddwyr a recriwtio carfan o ymchwilwyr CS o fri rhyngwladol i ymuno â ni wrth i ni weithio tuag at glwstwr Lled-ddargludyddion Cyfansawdd cynta’r byd– CSconnected - wedi bod yn rhagorol. Rydym yn dymuno’n dda i Diana yn ei swydd newydd.”

Yn ystod ei chyfnod yn yr Ysgol Ffiseg a Seryddiaeth, cyhoeddodd yr Athro Huffaker nifer o bapurau gwyddonol ar Led-ddargludyddion Cyfansawdd - teclynnau electronig pitw cyflym sy’n cael eu defnyddio mewn cymwysiadau o loerenni a radar i lechi a dyfeisiau symudol.

Mae gwaith ymchwil yr Athro Huffaker yn canolbwyntio ar ddatblygu deunyddiau unigryw a fydd yn arwain at gynhyrchu dyfeisiau newydd sydd â swyddogaethau newydd. Mae hi'n fwyaf adnabyddus am ei gwaith arloesol ar ddatblygu deunyddiau 'dot cwantwm' CS arloesol, a gaiff eu defnyddio ym meysydd optoelectroneg a ffiseg laser.

Yn ôl yr Athro Peter Smowton, Rheolwr Gyfarwyddwr Sefydliad Lled-ddargludyddion Cyfansawdd Prifysgol Caerdydd: “Mae’r Athro Diana Huffaker wedi gwneud cyfraniadau pwysig at ddatblygiad y Sefydliad Lled-ddargludyddion Cyfansawdd ac wedi datblygu cryfderau ymchwil newydd sbon yng Nghaerdydd ar, er enghraifft, epitacsi lled-ddargludyddion cyfansawdd cymhleth ac araeau synhwyrol isgoch canol. Hoffem ni ddiolch i Diana am ei gwaith rhagorol, am adael gwaddol parhaol a dymuno pob llwyddiant iddi yn ei rôl newydd gyffrous ym Mhrifysgol Texas.”

Roedd yr Athro Huffaker yn gweithio ar y cyd rhwng yr Ysgol Ffiseg a Seryddiaeth a’r Ysgol Peirianneg.

Yn ôl yr Athro Sam Evans, Pennaeth yr Ysgol Peirianneg: “Mae’r Athro Huffaker wedi dod â thîm eithriadol o ymchwilwyr ynghyd, ac wedi gosod sylfaen gadarn i ni barhau a’r gwaith yn y maes cyffrous hwn.”

Bydd y Sefydliad Lled-ddargludyddion Cyfansawdd (ICS) yn symud i gartref pwrpasol ar gyfer arloesedd CS yn 2021-22. Bydd y Cyfleuster Ymchwil Drosiadol yn rhoi cyfle i’r diwydiant ac ymchwilwyr academaidd weithio law yn llaw gyda dau sefydliad blaenllaw er mwyn archwilio prosesau gwyddonol yfory a datblygu cynhyrchion masnachol.

Mae consortiwm dan arweiniad Prifysgol Caerdydd wedi ennill cais gwerth £43.7miliwin i ddatblygu pwerdy Lled-ddargludyddion Cyfansawdd (CS) yn Ne Cymru.

Bydd cyllid gan y Llywodraeth a ddarperir drwy Gronfa Cryfder mewn Lleoedd blaenllaw Ymchwil ac Arloesi y DU yn adeiladu clwstwr rhagoriaeth byd-eang ym maes technolegau CS – CSconnected – gan ddod â buddsoddiad economaidd a swyddi o safon uchel i'r rhanbarth.

Bydd y consortiwm buddugol yn dod â Phrifysgol Caerdydd, Prifysgol Abertawe ac amrywiaeth o bartneriaid diwydiannol rhanbarthol allweddol ynghyd gan gynnwys IQE, SPTS, Newport Wafer Fab, Bargen Ddinesig Prifddinas-Ranbarth Caerdydd a Catapwlt Rhaglenni Lled-ddargludyddion Cyfansawdd Llywodraeth y DU.

Bydd y consortiwm buddugol yn dod â Phrifysgol Caerdydd, Prifysgol Abertawe, amrywiaeth o bartneriaid diwydiannol rhanbarthol allweddol gan gynnwys IQE, SPTS, Newport Wafer Fab a Microsemi, Bargen Ddinesig Prifddinas-Ranbarth Caerdydd a Llywodraeth Cymru at ei gilydd.

Dywedodd prif awdur proses cyflwyno ceisiadau Cronfa Cryfder mewn Lleoedd (SIPF), Dr Wyn Meredith, Cyfarwyddwr y Ganolfan Lled-ddargludyddion Cyfansawdd – sy’n fenter ar y cyd rhwng Prifysgol Caerdydd ac IQE: "Mae'r cyhoeddiad yn newyddion gwych i Gymru a'r DU, gan gynnig cyfle unigryw i harneisio'r galluoedd ymchwil ac arloesi ardderchog mewn ffordd y gellir eu defnyddio ar gyfer prosesau gweithgynhyrchu yn y DU sydd o'r radd flaenaf ar gyfer marchnadoedd technoleg byd-eang newydd a rhai sy'n dod i'r amlwg."

Dywedodd yr Athro Peter Smowton, Rheolwr Gyfarwyddwr Sefydliad Lled-ddargludyddion Cyfansawdd (ICS) Prifysgol Caerdydd: “Rydym wrth ein bodd yn ennill y wobr hon. Bydd yn helpu i sefydlu CSconnected fel clwstwr gorau Ewrop sy'n troi ymchwil y brifysgol yn dwf yn nefnydd Lled-ddargludyddion Cyfansawdd ar raddfa fawr a chreu dyfeisiau. Mae llawer o ddatblygiadau yn ein bywydau bob dydd yn dibynnu ar dechnoleg lled-ddargludyddion cyfansawdd. Bydd y wobr hon yn atgyfnerthu'r consortiwm, yn caniatáu iddo ddatblygu technoleg sy'n galluogi tueddiadau newydd megis cerbydau hunan-yrru a dulliau cyfathrebu 5G, a hefyd yn dechrau bodloni anghenion hyfforddiant y gweithlu fydd yn ei ddatblygu."

Ar hyn o bryd mae Prifysgol Caerdydd yn adeiladu canolfan newydd i arloesi technolegau CS. Bydd y Cyfleuster Ymchwil Drosiadol yn gartref i gyfleusterau o'r radd flaenaf a fydd yn galluogi academyddion ICS sy'n gweithio law yn llaw gyda'r diwydiant i ddatblygu, profi a gweithgynhyrchu dyfeisiau CS.

Nod CSconnected yw helpu i greu miloedd o swyddi drwy sefydlu cadwyn gyflenwi ffotoneg newydd ar gyfer marchnadoedd cyfathrebu a synhwyro, cadwyn gyflenwi ffotofoltäig newydd sy'n seiliedig ar led-ddargludyddion, gan alluogi pobl i ddefnyddio Cerbydau Awyr Di-griw uchder uchel, a phlatfform pecynnu ysglodion lled-ddargludyddion bach iawn ar gyfer ceisiadau sy'n dod i'r amlwg ym maes Electroneg Pŵer a dulliau cyfathrebu 5G.

Bydd y prosiect yn creu ffrwd o dalent a fydd yn cynnig swyddi medrus iawn sy'n talu'n dda, gan ddod â manteision cymdeithasol ac economaidd i Dde Cymru. Bydd hefyd yn cynnwys y gwaith o ddatblygu canolfan ddylunio a gweithgynhyrchu modiwlau yn y rhanbarth yn ogystal â datblygu'r genhedlaeth nesaf o setiau offer ar gyfer creu wafferi lled-ddargludyddion gyda chapasiti, unigrywiaeth ac effeithlonrwydd cynhyrchu gwell gan hwyluso'r gwaith o ddatblygu technegau a chyfarpar prosesu wafferi gwell.

Mae'r farchnad lled-ddargludyddion fyd-eang gyfan (lled-ddargludyddion cyfansawdd a silicon) werth tua US$350bn y flwyddyn ac mae'n tyfu rhwng 10 a 15% y flwyddyn. Mae'r farchnad lled-ddargludyddion cyfansawdd fyd-eang werth tua US$30bn, ond mae dadansoddwyr marchnadoedd yn credu bod potensial enfawr ar gyfer twf mewn technolegau newydd a thechnolegau sy'n dod i'r amlwg megis cerbydau heb yrwyr ac awtonomaidd ac mewn technolegau gofal iechyd.

Yn ôl dadansoddwyr, rhagwelir y bydd marchnadoedd byd-eang ar gyfer lled-ddargludyddion cyfansawdd yn cyrraedd US$125 biliwn erbyn 2025, gyda dadansoddwyr eraill yn amcangyfrif y bydd gwerth y farchnad fyd-eang ar gyfer lled-ddargludyddion cyfansawdd yn tyfu mwy na $300 biliwn erbyn 2030; tair gwaith cyfradd twf silicon.

Gwybodaeth am CSConnected

Sefydliad nid-er-elw yw CSconnected, sef canolfan ragoriaeth fyd-eang cyntaf y byd ar gyfer Lled-ddargludyddion Cyfansawdd. Cafodd ei sefydlu yn 2020 ac mae'n gartref i eco-system unigryw o alluedd uchel o ran technoleg sy'n arwain y ffordd ym maes ymchwil gymhwysol, uwch geisiadau a gwaith arloesi ar y cyd gan roi Cymru a'r DU ar flaen y gad o ran deunyddiau a dyfeisiau newydd y farchnad a'r rhai sy'n dod i'r amlwg.

Clwstwr o sefydliadau academaidd a diwydiannol yw CSconnected sy'n ceisio dod ag aelodau at ei gilydd, gan ddarparu arweinyddiaeth meddwl ac arbenigedd i'w mabwysiadu a hyrwyddo pwysigrwydd Lled-ddargludyddion Cyfansawdd fel technoleg alluog allweddol.

Ewch i www.csconnected.com er mwyn dysgu mwy, a chysylltwch â ni ar LinkedIn a Twitter.

Mae myfyriwr ym Mhrifysgol Caerdydd yng nghanol darganfyddiad arloesol a allai helpu i ddatrys dirgelwch degawdau.

Mae Charlie Hoy, sydd ar drydedd flwyddyn ei PhD ac sy'n aelod o Brosiect Gwyddonol Cydweithredol Arsyllfa Tonnau Disgyrchol yr Ymyriadur Laser (LlGO), wedi chwarae rhan flaenllaw yn dehongli data newydd a arsyllwyd o wrthdrawiad treisgar rhwng dau wrthrych tua 800 miliwn o flynyddoedd goleuni o'r Ddaear.

Mewn papur newydd a gyhoeddir heddiw, mae tîm LIGO yn disgrifio gwrthdaro cosmig rhwng dau wrthrych a fu’n cylchu ei gilydd cyn taro yn erbyn ei gilydd ac uno i greu un twll du, a chynhyrchu sblash enfawr o donnau disgyrchol a allyrrwyd ar draws y Bydysawd ac a ganfuwyd yma ar y Ddaear.

Mae'r gwyddonwyr yn hyderus fod un o'r gwrthrychau yn dwll du enfawr tua 23 gwaith yn fwy na màs ein haul ni, ond mae'r ail wrthrych, sy'n annhebyg i unrhyw beth a ganfuwyd erioed o'r blaen, wedi eu syfrdanu.

Mae maint y gwrthrych dirgel yn gorwedd yn yr hyn mae gwyddonwyr yn ei alw yn 'fwlch màs’ a chredir ei fod yn drymach na'r seren niwtron drymaf a welwyd erioed ond yn ysgafnach na'r twll du ysgafnaf a welwyd erioed.

Tan nawr, nid yw gwyddonwyr wedi gallu canfod tystiolaeth uniongyrchol o unrhyw beth sy'n gorwedd yn y bwlch màs hwn.

Y cyhoeddiad hwn yw'r diweddaraf mewn cyfres o ddarganfyddiadau trawiadol lle mae tonnau disgyrchol - crychdonnau bach sy'n lledu drwy'r gofod ac amser pan fydd dau wrthrych enfawr yn gwrthdaro - wedi'u canfod ar y Ddaear a'u defnyddio i lunio darlun o rai o'r digwyddiadau cosmig mwyaf o ran maint a mwyaf treisgar ac anarferol ar draws y Bydysawd.

I Charlie, sydd wedi bod yn gweithio gyda LIGO fel rhan o'i PhD, achosodd y darganfyddiad diweddaraf syfrdandod i sawl aelod o’r tîm.

"Pan welais i'r hysbysiad yn cyrraedd, cwympodd fy ngên i'r llawr," dywed.

Mae Prifysgol Caerdydd wedi bod yn aelod o LIGO ers ei sefydlu ac wedi gwneud cyfraniadau allweddol bob tro y canfuwyd tonnau disgyrchol hyd yn hyn.

Un elfen o waith Sefydliad Archwilio Disgyrchiant y Brifysgol yw datblygu algorithmau a meddalwedd newydd sydd bellach wedi dod yn offer chwilio safonol er mwyn canfod signalau'r tonnau disgyrchol sy’n anodd dod o hyd iddynt.

Canfuwyd tonnau disgyrchol yn fwyaf diweddar gyda synwyryddion soffistigedig yn UDA a'r Eidal ar 14 Awst 2019.

Ers hynny, mae Charlie wedi bod yn arwain yr 'amcangyfrif paramedr' ar gyfer y digwyddiad penodol hwn ar ran LIGO.

Roedd hyn yn cynnwys datrys signalau'r tonnau disgyrchol a'u cydweddu â miliynau o gyfuniadau posibl i bennu nodweddion y gwrthrychau a gynhyrchodd y tonnau disgyrchol yn y lle cyntaf, fel eu màs, y cyflymder a'r cyfeiriad roedden nhw'n troelli a'u pellter o'r Ddaear.

Dual BH

"Mae bod yn aelod iau o'r prosiect cydweithredol sy'n gyfrifol am swmp sylweddol o'r dadansoddi ac ysgrifennu'r papur darganfod wedi bod yn brofiad dysgu enfawr, ac un rwyf i'n hynod ddiolchgar am fod yn rhan ohono," dywedodd.

Credir bod y tonnau disgyrchol a allyrrwyd o'r digwyddiad penodol hwn, a elwir yn GW190814, yn dod o wrthdrawiad treisgar ac uno dau wrthrych i greu twll du tua 25 gwaith yn fwy na màs yr haul, o ddeutu 800 miliwn o flynyddoedd goleuni o'r Ddaear.

Credir bod gan y gwrthrych dirgel fàs sydd 2.6 yn fwy na'r haul, gan ei osod yn yr hyn a elwir yn 'fwlch màs’ cyn iddo wrthdaro â thwll du oedd â màs 23 gwaith yn fwy na'r haul.

"Mae'r cwestiwn a oes unrhyw wrthrychau'n bodoli yn y bwlch màs wedi bod yn ddirgelwch parhaus mewn astroffiseg ers degawdau," ychwanegodd Charlie.

"Yr hyn dydyn ni ddim yn ei wybod yw ai'r gwrthrych hwn yw'r seren niwtron drymaf y gwyddom ni amdani neu'r twll du ysgafnaf, ond fe wyddom ei fod yn torri record beth bynnag.

Dywedodd Dr Vivien Raymond, aelod o dim LIGO yn Ysgol Ffiseg a Seryddiaeth Prifysgol Caerdydd: "Gyda'r synhwyro newydd hwn rydym ni'n parhau i wthio ffiniau'r hyn a wyddom am y boblogaeth o sêr niwtron a thyllau du allan yna. Roedd y digwyddiad hwn yn benodol yn cynnwys cydymdrech gan lawer o arbenigwyr rhyngwladol gwahanol, ac rydym ni'n ceisio paratoi ar gyfer y digwyddiad annisgwyl nesaf y bydd natur yn ei ddatgelu."

Cyhoeddwyd y canfyddiadau diweddaraf gan Brosiect Gwyddonol Cydweithredol LIGO a Phrosiect Cydweithredol Virgo Ewrop yn The Astrophysical Journal. Cyllidir LIGO yn y DU gan y Cyngor Cyfleusterau Gwyddoniaeth a Thechnoleg (STFC).

Dyfarnodd y Sefydliad Ffiseg (IOP) y statws Hyrwyddwr Juno i Ysgol Ffiseg a Seryddiaeth Prifysgol Caerdydd, am ei gwaith a'i hymrwymiad wrth fynd i'r afael â chydraddoldeb rhywedd ym maes Ffiseg.

Prosiect Juno yw cynllun gwobrwyo IOP sy'n annog, cefnogi, cydnabod a gwobrwyo gweithredoedd adrannau, ysgolion, sefydliadau a grwpiau ffiseg er mwyn mynd i'r afael â chydraddoldeb rhywedd yn y maes, gan groesawu arferion gwell a meithrin amgylchedd gweithio mwy cynhwysol.

Y nod yw helpu sefydliadau i greu a sefydlu diwylliant teg ar gyfer staff a myfyrwyr, gydag egwyddorion sy'n cwmpasu ac yn cynnwys penodiadau a dewisiadau, dyrchafiadau a chynnydd gyrfa, diwylliant adrannol, dyraniadau gwaith ac arferion gweithio hyblyg.

Mae'r Ysgol Ffiseg a Seryddiaeth yn ymuno â 21 o adrannau ffiseg a sefydliadau eraill sydd wedi cael statws Hyrwyddwr Juno, ac mae'n dod yr ysgol gyntaf yng Nghymru i gyflawni statws Hyrwyddwr.

Mae pob un wedi gorfod ymgorffori egwyddorion Prosiect Juno yn llawn a dangos sut y byddent yn parhau i roi arferion da ar waith.

Mae tair lefel o wobrau Juno, gyda chyfranogwyr yn symud ymlaen o fod yn Gefnogwr Juno i fod yn Ymarferydd Juno ac yna'n Hyrwyddwr Juno.

Cefnogir y rhai hynny sy'n cymryd rhan yn y prosiect drwy gydol eu taith Juno gan yr IOP, gyda gweithdai am ddim ac adnoddau arferion gorau, ymweliadau â safleoedd a diweddariadau rheolaidd ar Juno.

Dywedodd Angela Townsend, Cydlynydd Amrywiaeth IOP: “Rwyf bob amser wrth fy modd yn gweld Hyrwyddwr newydd yn ymuno â'r rhestr sy'n tyfu o Hyrwyddwyr Juno. Rydym yn gwerthfawrogi faint o ymrwymiad sydd ei angen i wneud a chynnal newid a dathlu'r ffaith bod Prosiect Juno'n parhau i fynd o nerth i nerth, gan gefnogi adrannau ffiseg wrth sefydlu ac ymgorffori cydraddoldeb i'w harferion.

“Ond mae'r wobr hon yn arbennig o drawiadol, gan mai Caerdydd yw'r adran gyntaf i gael dyfarniad statws Hyrwyddwr Juno yng Nghymru. Hoffwn longyfarch y tîm yng Nghaerdydd, yn enwedig Pennaeth yr Ysgol, yr Athro Peter Smowton, yr Athro Emyr Macdonald ac Wendy Sadler MBE am eu hymroddiad a'u cyflawniad. Maent wedi sefydlu'r adran yng Nghaerdydd fel sefydliad arloesol, a gobeithio bydd adrannau ffiseg rhanbarthol eraill yn ei dilyn.

Dywedodd yr Athro Peter Smowton, Pennaeth yr Ysgol Ffiseg a Seryddiaeth: “Wrth gwrs, rwyf wrth fy modd ein bod wedi cael statws Hyrwyddwr Juno. Mae'n gyflawniad gwych a oedd yn cynnwys tîm ymroddgar yma yng Nghaerdydd gyda chefnogaeth gan y Sefydliad Ffiseg, a oedd yn gweithio gyda ni i gyflawni'r targedau a nodwyd gennym yn yr adran. Mae'r ffaith mai ni yw'r ysgol gyntaf yng Nghymru i gael statws Hyrwyddwr Juno yn ei gwneud yn fwy arbennig byth."

Mae llyfr newydd gan yr Athro Hartmut Grote yn adrodd hanes y gwaith y tu ôl i ddigwyddiad hanesyddol synhwyro tonnau disgyrchiant ac yn ystyried sut y bydd hyn yn agor cyfnod newydd o ddarganfyddiad seryddol.

Mae Hartmut Grote yn Athro Ffiseg a Seryddiaeth ym Mhrifysgol Caerdydd ac mae ei waith ymchwil yn canolbwyntio ar offerynnau ar gyfer synwyryddion tonnau disgyrchiant a sut y gellir gwneud y peiriannau cymhleth hyn yn fwy sensitif a dibynadwy. Mae ei lyfr newydd, "Tonnau Disgyrchiant: Mae A History of Discovery newydd gael ei gyhoeddi gan wasg CRC ac mae'n gyflwyniad cyffredinol i'r pwnc.

Mae'r Athro Grote yn gweithio ar adeiladu a gwella synwyryddion tonnau disgyrchiant ers dros 20 mlynedd. Mae'n wyddonydd medrus yn y maes hwn, o 2009 i 2017, ef oedd arweinydd gwyddonol y synhwyrydd disgyrchiant tonnau Prydeinig-Almaenaidd: GEO600.

Wrth siarad am ei gyhoeddiad diweddar, dywedodd yr Athro Grote: "Mae yn bennaf ar gyfer cynulleidfa gyhoeddus gyffredinol, ond yn arbennig - gobeithio - trosolwg a chyflwyniad da i'r maes ar gyfer myfyrwyr ac unrhyw un sydd â diddordeb yn y pwnc." Mae ei lyfr yn ail-greu'r hanes a'r ymchwil y tu ôl i'r tro cyntaf y cafodd digwyddiad ton ddisgyrchiant ei synhwyro ar 14 Medi, 2015 – ymasiad dau dwll du. Mae'r Athro Grote yn adrodd y stori am sut y digwyddodd hyn ac yn cerdded gyda ni trwy'r prif egwyddorion o sut mae synhwyro ac astudio tonnau disgyrchiant.

Fel llyfr rhagarweiniol, mae'n esbonio'n ofalus gweithrediad mewnol y synwyryddion hyn, gan edrych ar sut y caiff data ei gloddio am wybodaeth am donnau disgyrchiant, ac yn ystyried sut y bydd hyn yn agor darganfyddiadau seryddol newydd. Mae'r llyfr hwn ar gael i ddarllenwyr anarbenigol gan gynulleidfa gyffredinol, ac mae'n gyflwyniad rhagorol i'r pwnc ar gyfer israddedigion mewn ffiseg. https://www.crcpress.com/Gravitational-Waves-A-History-of-Discovery/Grote/p/book/9780367136819