Ewch i’r prif gynnwys

2019

Nid yw menywod sy’n dangos symptomau iselder a gorbryder yn ystod beichiogrwydd yn rhoi gwybod am bryderon ynghylch ymddygiad eu meibion pan maent yn fabanod - ond maent yn sylwi ar ymddygiad eu merched, yn ôl astudiaeth gan Brifysgol Caerdydd.

Mae cynifer ag un o bob pedwar o fenywod yn dioddef iselder ac/neu gorbryder yn ystod beichiogrwydd ac mae tystiolaeth yn dangos y gall gynyddu’r risg o anawsterau ymddygiadol, yn enwedig mewn bechgyn.

Roedd yr astudiaeth yn canolbwyntio ar blant mamau a oedd wedi nodi symptomau iselder a gorbryder yn ystod eu beichiogrwydd. Yn benodol, roedd ymchwilwyr yn edrych ar ba ddangosion cynnar o anawsterau oedd yn amlwg yn y plant hyn pan oeddent yn flwydd oed.

Nododd yr ymchwilwyr oedi ieithyddol a thystiolaeth o anawsterau emosiynol ymhlith babanod gwryw, ond nid ymhlith babanod benyw. Mae hyn yn debyg i ganfyddiadau mewn astudiaethau eraill.

Canfyddiad mwyaf annisgwyl yr astudiaeth hon oedd nad oedd y mamau a oedd wedi’u heffeithio yn sylwi ar anawsterau eu babanod gwryw - ond roeddent yn sylwi ar anawsterau gyda’u merched.

Dywedodd yr Athro Rosalind John, prif awdur yr astudiaeth: “Un o ganfyddiadau allweddol ein hastudiaeth oedd bod mamau oedd yn nodi symptomau iselder a gorbryder uwch yn ystod beichiogrwydd yn nodi llai o agosatrwydd at eu baban, bod y baban yn fwy ymosodol, ac yn llai tawel, os mai benyw oedd y baban, ond nid oes taw gwryw ydoedd.

“Ar y llaw arall, roedd ein hasesiad amcan yn dangos bod orbryder neu iselder y fam cyn y geni yn cael mwy o effaith ar fabanod gwryw, ond nid oedd eu mamau yn sylwi ar hyn.”

Dywedodd yr Athro Stephanie van Goozen, cyd-ysgrifennydd yr astudiaeth, o Ysgol Seicoleg y Brifysgol: “Nid yw mamau sy’n cael anawsterau meddyliol eu hunain yn sylwi bod problemau gan eu meibion hefyd; yn y sefyllfaoedd hyn, nid yw eu meibion yn cael y gefnogaeth y gall fod arnynt eu hangen yn gynnar mewn bywyd.”

Dywedodd yr Athro John, o Ysgol y Biowyddorau, er bod merched yn ymddangos fel petaent heb eu heffeithio yn fabanod, gallent ddioddef nes ymlaen yn eu bywydau.

Roedd y mamau yn cymryd rhan yn astudiaeth ‘Grown in Wales’ sy’n edrych ar y berthynas rhwng symptomau hwyliau cyn geni, nodweddion genomig placentaidd a deilliannau’r plant.

Gofynnwyd iddynt gwblhau holiaduron am eu babanod blwydd oed, gan gynnwys cwestiynau am eu hagosatrwydd at y baban a chymeriad y baban.

Gwahoddodd yr ymchwilwyr y mamau i ddod â’u babanod i leoliad ymchwil ar gyfer asesiad annibynnol. Roedd hyn yn cynnwys edrych ar y plant yn chwarae â theganau a rhyngweithio â’u Mam.

Fe wnaeth 113 Mam lenwi’r holiadur, ac aeth 76 ohonynt i’r asesiad i fabanod.

Canolbwyntiodd yr astudiaeth, a gafodd ei chyhoeddi yn Journal of Affective Disorders, ar fenywod a oedd wedi dewis esgor drwy grothdoriad. Dywedodd yr Athro John bod angen gwneud mwy o ymchwil er mwyn gweld yr un tueddiadau mewn grwpiau eraill o famau, a chynnwys tadau, a deall gogwydd o ran rhyw.

Mae Prifysgol Caerdydd wedi datgan bod argyfwng o ran yr hinsawdd, ac wedi cyhoeddi ei nod i fod yn garbon niwtral erbyn 2030.

Bydd Deon Cynaliadwyedd Amgylcheddol newydd yn goruchwylio a chydlynu'r modd y mae'r Brifysgol yn  ymateb i argyfwng yr hinsawdd.

Mae’r Brifysgol hefyd ei bod wedi rhoi’r gorau i fuddsoddi mewn tanwyddau ffosi yn llwyrl - flwyddyn yn gynnar - gan alinio ein penderfyniadau buddsoddi â’n hymrwymiad i gynaliadwyedd amgylcheddol.

Yn ôl yr Athro Colin Riordan, Is-Ganghellor y Brifysgol: "Yn sgîl y datganiad heddiw, rydym yn llais ychwanegol yn yr ymateb byd-eang i argyfwng yr hinsawdd.

"Rhaid i ni wneud yn siŵr bod ein llais yn cael ei glywed yn rhan o'r frwydr yn erbyn y newid yn yr hinsawdd, gan dynnu ar ein hymchwil arloesol er mwyn dylanwadu ar drafodaethau, camau gweithredu ac atebion o ran argyfwng yr hinsawdd.

"At hynny, rhaid i ni arwain drwy esiampl a chynyddu ein cynlluniau i ostwng ein hallyriadau carbon a faint o ynni a dŵr a ddefnyddiwn, a newid ein gweithgareddau gweithrediadol.

“Mae rhoi’r gorau i fuddsoddi mewn tanwyddau ffosil yn llwyr yn anfon neges glir a chadarnhaol ein bod yn ymrwymo i fuddsoddi’n gyfrifol, cyfrifoldeb cymdeithasol a mynd i’r afael â’r newid yn yr hinsawdd."

Penodwyd yr Athro Mike Bruford, cyd-gyfarwyddwr Sefydliad Ymchwil Mannau Cynaliadwy'r Brifysgol, yn Ddeon Cynaliadwyedd Amgylcheddol y Brifysgol er mwyn gyrru'r datganiad a'r agenda cynaliadwyedd yn ei blaen.

Bydd yr Athro Bruford yn adeiladu ar fomentwm gweithrediadol cadarnhaol y Brifysgol – yn cynnwys gostyngiad o 41% yn y poteli dŵr gafodd eu gwerthu drwy'r gwasanaeth arlwyo ers 2017/18 – drwy ddatblygu ei strategaeth Cynaliadwyedd Amgylcheddol, a chyflawni'r strategaeth honno.

At hynny, bydd yn canolbwyntio ar drosglwyddo gwybodaeth ynghylch ymchwil yn uniongyrchol i staff, myfyrwyr a'r gymuned yn fwy eang, gan wneud yn siŵr ei bod yn llywiogweithgareddau'r Brifysgol ei hun.

Yn ôl yr Athro Bruford: "Mae argyfwng yr hinsawdd yn gofyn am ymateb brys, ac o hyn ymlaen, rydym yn bwriadu mynd ati i weithredu mewn modd gwahanol.

"Mae'n rhaid i ni fynd ati'n gyflym. Yn y Brifysgol drwyddi draw, mae yna enghreifftiau o ymchwil arloesol, mewnwelediadau newydd a gwyddoniaeth sy'n torri tir newydd. Ymhlith hynny mae gwaith y Ganolfan Newid Hinsawdd a Thrawsffurfio Cymdeithasol – y ganolfan gyntaf sy'n gosod pobl wrth wraidd y trawsnewidiad sylfaenol sydd ei angen er mwyn mynd i'r afael â’r newid yn yr hinsawdd."

Dros y flwyddyn nesaf, caiff nifer o bolisïau'r Brifysgol eu hadolygu er mwyn annog gostyngiad mewn allyriadau.

At hynny, mae'r Brifysgol yn cynnal rhaglen beilot ar gyfer ailgoedwigo ym Morneo, i helpu staff, myfyrwyr ac aelodau o'r cyhoedd i liniaru eu hôl-troed carbon o ganlyniad i hediadau angenrheidiol.

Aildyfu Borneo yw'r prosiect cyntaf o'i fath yn unrhyw un o Brifysgolion y DU, ac mae'n fenter ar y cyd rhwng Sefydliad Ymchwil Mannau Cynaliadwy y Brifysgol, ei Chanolfan Maes Danau Girang yng nghoedwig law Kinabatangan, Malaysia a'r cyrff anllywodraethol lleol, KOPEL a HUTAN.

Mae Aildyfu Borneo'n caniatáu i roddwyr fuddsoddi ym mentrau plannu coed y gymuned leol, â'r nod o adfer coedwigoedd glaw sydd wedi teneuo a helpu i achub rhywogaethau sydd mewn perygl.

Ychwanegodd yr Athro Riordan: "Rydym wedi ymrwymo i fod ar flaen y gad o ran cynaliadwyedd, ac nid yw Aildyfu Borneo'n eithriad o gwbl. Er ein bod yn anelu at ostwng ein hediadau cymaint â phosibl, mae'r rhaglen hon yn caniatáu i ni uno ein hymchwil amgylcheddol arloesol â'n huchelgais o gynnig pob cyfle i'n cymuned i wneud penderfyniadau cynaliadwy, er mwyn helpu i ostwng y carbon yn yr atmosffer."

Drwy ddatgan argyfwng o ran yr hinsawdd, mae’r Brifysgol wedi ymuno â sefydliadau ar draws y byd, a llofnodi Llythyr Hinsawdd Byd-eang (ar 29Tachwedd), sy'n cydnabod yr angen am newid agwedd i raddau helaeth o fewn cymdeithas, er mwyn mynd i'r afael â'r bygythiad cynyddol o ran y newid yn yr hinsawdd.

Mae hefyd wedi alinio ei thargedau â pholisi Llywodraeth Cymru o wyro'r economi oddi wrth danwyddau ffosil a chreu sector cyhoeddus sy'n garbon niwtral erbyn 2030, yn ogystal â Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol, â'r nod o wneud Cymru'n fwy gwydn a chyfrifol ar lefel fyd-eang, a chreu dyfodol sy'n fwy cynaliadwy ar gyfer ein myfyrwyr presennol, a myfyrwyr y dyfodol.

Yn ôl Lesley Griffiths, yr Ysgrifennydd dros yr Amgylchedd a Materion Gwledig: “Bydd yr ymchwil flaenllaw a gynhelir ym Mhrifysgol Caerdydd - o adeiladu carbon isel i wyddoniaeth sy’n annog ffyrdd carbon isel o fyw - yn gwbl hanfodol yn ein hymdrechion i fynd i’r afael â newid yn yr hinsawdd. Hoffwn longyfarch Prifysgol Caerdydd ar gymryd y cam beiddgar hwn heddiw a gobeithio bydd eraill yn dilyn eu hesiampl i gyflymu eu taith eu hunain i allyriadau sero-net.”

Gwyddonwyr wedi ail-greu technegau coginio trigolion cynnar Puerto Rico drwy ddadansoddi olion cregyn cylchog.

Dan arweiniad ymchwilydd ôl-ddoethurol o Brifysgol Caerdydd a Phrifysgol Miami, defnyddiodd y tîm dechnegau dadansoddi cemegol newydd i ganfod yr union dymereddau coginio y cafodd cregyn cylchog eu coginio ynddynt dros 2500 o flynyddoedd yn ôl.

Gyda thymereddau coginio’n cyrraedd tua 200oC yn ôl y dadansoddiad newydd, mae’r tîm yn credu bod barbeciw’n well gan y Puerto Riciaid na berwi eu bwyd yn gawl.

Heddiw fe gyhoeddwyd yr astudiaeth, fu hefyd yn cynnwys academyddion o Brifysgol Miami a Choleg Valencia, yng nghyfnodolyn Science Advances.

Er bod y canfyddiadau’n taflu goleuni ar arferion diwylliannol y cymunedau cyntaf i gyrraedd ynys Puerto Rico, maent hefyd yn cynnig tystiolaeth amgylchiadol o leiaf nad oedd technoleg crochenwaith ceramig yn gyffredin yn ystod y cyfnod hwn – mae’n debygol mai hon fyddai’r unig ffordd y gallai’r cregyn cylchog fod wedi cael eu berwi.

Yn ôl Dr Philip Staudigel, prif awdur yr astudiaeth o Ysgol Gwyddorau'r Ddaear a'r Môr ym Mhrifysgol Caerdydd: “Mae rhan fawr o hunaniaethau pobl yn seiliedig ar ble maent yn enedigol ohono, a choginio yw un o’r mynegiannau mwyaf sylfaenol o hynny. Rydym yn dysgu coginio gan ein rhieni, a ddysgodd gan eu rhieni hwythau.

Yn eu hastudiaeth, dadansoddodd y tîm dros 20kg o gregyn calchog wedi’u ffosileiddio yn Labordy Isotopau Sefydlog Ysgol Gwyddorau’r Môr a’r Atmosffer Rosenstiel, Prifysgol Miami. Casglwyd y cregyn o safle archaeolegol yn Cabo Rojo, Puerto Rico.

Poblogaeth cyn-Arawak Puerto Rico oedd trigolion cyntaf yr ynys, gan gyrraedd cyn 3,000BC, a daethon nhw o Ganol a/neu Dde America. Roeddynt yn byw drwy bysgota, hela a chasglu ger gwernydd mangrof ac ardaloedd arfordirol lle anheddon nhw.

Cafodd y cregyn wedi’u ffosileiddio, sy’n dyddio’n ôl i oddeutu 700BC, eu glanhau a’u troi’n bowdr. Dadansoddwyd y powdr hwn i ganfod ei fwynoleg, yn ogystal â’r digonedd o fondiau cemegol penodol yn y sampl.

Pan mae mwynau penodol yn cael eu gwresogi, mae’r bondiau rhwng yr atomau yn y mwyn yn gallu aildrefnu eu hunain, a gellir mesur hyn yn y labordy. Mae faint o aildrefnu sy’n digwydd yn gymesur â’r tymheredd y cafodd y mwyn ei wresogi ynddo.

Yn aml, mae’r dechneg hon, o’r enw geocemeg isotopau wedi’u clympio, yn cael ei defnyddio i ganfod y tymheredd y mae organebau’n cael eu ffurfio ynddo. Yn yr achos hwn fodd bynnag, cafodd ei defnyddio i ganfod y tymheredd y cafodd y cregyn calchog eu coginio ynddo.

Yna, cafodd y digonedd o fondiau yn y ffosilau wedi’u powdro eu cymharu â chregyn cylchog a goginiwyd mewn tymereddau penodol, yn ogystal â chregyn cylchog presennol heb eu coginio, a gasglwyd o draeth cyfagos.

Dangosodd y canlyniadau i’r rhan fwyaf o gregyn cylchog gael eu gwresogi mewn tymereddau dros 100°C – berwbwynt dŵr – ond dim mwy na 200°C. Ar ben hynny, datgelodd y canlyniadau wahaniaeth rhwng tymheredd coginio’r gwahanol gregyn cylchog. Mae ymchwilwyr yn credu y gallai hyn fod yn gysylltiedig â thechneg gridyllu, lle mae’r cregyn cylchog yn cael eu gwresogi oddi tanynt, sy’n golygu i’r rhai ar y gwaelod gael eu gwresogi fwy na’r rhai ar y top.

“Roedd y cregyn cylchog o’r safle archaeolegol yn ymddangos fwyaf tebyg i gregyn cylchog wedi’u barbeciwio,” aeth Dr Staudigel rhagddo.

“Nid oedd Puerto Riciaid hynafol yn defnyddio llyfrau coginio, o leiaf nid unrhyw rai sydd wedi goroesi hyd heddiw. Yr unig ffordd sydd gennym o wybod sut byddai ein hynafiaid yn coginio, yw astudio’r hyn a adawon nhw ar eu hôl. Yma, dangoson ni y gellir defnyddio techneg gymharol newydd i ddysgu ar ba dymheredd y byddent yn coginio, sy’n fanylyn pwysig i’r broses goginio.”

Mae adroddiad newydd am natur, graddfa ac effaith camdriniaeth ar-lein wedi’i lansio gan Brifysgol Caerdydd ar y cyd â chwmni cyfreithiol blaengar, Mishcon de Reya.

Mae adroddiad Hatred Behind the Screen yn galw am reoleiddiadau llymach ar y we a dyletswydd gofal statudol - a orfodir gan reolydd annibynnol - er mwyn gwneud i gwmnïau technolegol mawr gymryd mwy o gyfrifoldeb am ddiogelwch eu defnyddwyr a mynd i’r afael â chynnwys neu weithgarwch sy’n peri niwed ar eu gwasanaethau.

Mae’r adroddiad yn esbonio sut mae nifer yr achosion o fynegi casineb ar-lein wedi cynyddu dros y ddwy flwyddyn ddiweddaf a sut mae digwyddiadau penodol, fel ymosodiadau terfysgaeth, etholiadau cyffredinol, a refferendwm Brexit yn gallu sbarduno’r casineb a fynegir ar-lein.

Mae’n disgrifio sut mae’r cyfryngau cymdeithasol a phlatfformau “rhyngol” eraill yn galluogi casineb a fynegir i gael ei ledaenu er y caiff ei gysgodi rhag atebolrwydd cyfreithiol oherwydd fe’u hystyrir yn “blatfformau ac nid yn gyhoeddwyr”.

Cafodd yr adroddiad ei lunio ar y cyd gan yr Athro Matthew Williams, o Ysgol y Gwyddorau Cymdeithasol, y mae ei waith gyda LabordyGwrthGasineb wedi parhau i gynnig gwybodaeth hanfodol am gamdriniaeth ar-lein.

Mae'r LabordyGwrthGasineb yn ganolfan fyd-eang ar gyfer data a gwybodaeth am fynegi casineb a throseddau casineb. Drwy ddefnyddio dulliau gwyddor data, gan gynnwys ffurfiau moesegol ar ddeallusrwydd artiffisial (AI), cafodd y fenter ei sefydlu er mwyn mesur ac atal problemau casineb ar-lein ac all-lein.

Mae'r Dangosfwrdd Mynegi Casineb Ar-lein wedi'i ddatblygu gan academyddion gyda phartneriaid polisi er mwyn achub y blaen ar achosion o droseddau casineb ar y strydoedd. Mae wedi'i sefydlu ag arian gan y Cyngor Ymchwil Economaidd a Chymdeithasol (ESRC) yn ogystal ag Adran Cyfiawnder yr Unol Daleithiau. Mae wedi derbyn £1.7 miliwn o gyllid dros bum prosiect parhaus.

“Yn y cyfamser, yng Nghaerdydd, rydym wedi sefydlu dull o olrhain casineb a fynegir ar-lein. Drwy adnabod tueddiadau a gallu monitro’r broblem yn glir, mae gennym y siawns orau o ganfod gwreiddiau’r broblem a phennu’r atebion mwyaf effeithiol ar eu cyfer. Nid ydym ond megis dechrau deall, er enghraifft, y rôl gadarnhaol y gall gwrth-fynegiant (unrhyw ymateb uniongyrchol neu gyffredinol i fynegiant casineb neu niweidiol er mwyn ei danseilio) ei chael.”

Meddai James Libson, Partner Gweithredol Mishcon de Reya: “Mae’r adroddiad hwn yn mynd i’r afael â mater sy’n bwysig dros ben i’r cwmni. Gall mynegi casineb ar-lein gael goblygiadau dwys ar ddioddefwyr a chymdeithas yn ehangach, ac rydym yn cydnabod cyfyngiadau presennol ar y gyfraith fel offeryn i fynd i’r afael ag e.

“Un o gonglfeini ein gwaith ym Mishcon de Reya yw helpu ein cleientiaid i ymladd yn erbyn camdriniaeth ar-lein. Rydym yn cefnogi’r galw cynyddol yn y DU a thu hwnt am reoleiddiadau llymach ar y we er mwyn mynd i’r afael â chynnwys anghyfreithlon a diffinio beth yw hyn yn fwy clir. Mae’n bosibl rheoleiddio casineb a fynegir ar-lein heb beryglu rhyddid i fynegi, a byddwn yn cyflwyno ein safbwynt i adolygiad cynhwysfawr Comisiwn y Gyfraith ynghylch deddfwriaeth troseddau casineb.”

Mae trais dêtio a thrais mewn perthynas (DRV), gan gynnwys trais corfforol yn ogystal ag emosiynol, yn fater o bwys mawr ymysg pobl ifanc yng Nghymru, yn ôl academyddion.

Dadansoddodd ymchwilwyr o Brifysgol Caerdydd ddata arolwg gan bron i 75,000 o ddisgyblion 11–16 oed, o 193 o ysgolion yng Nghymru.

Ymhlith y bobl ifanc â phrofiad o ddêtio, dywedodd 17% o fechgyn a 12% o ferched eu bod wedi profi trais corfforol gan bartner rhamantaidd o leiaf unwaith. O ran trais emosiynol, dywedodd 28% o ferched a fu mewn perthynas eu bod wedi profi erledigaeth, o'i gymharu ag 20% o fechgyn.

Canfu dadansoddiad o'r gorgyffyrddiad rhwng erledigaeth a chyflawni bod trais corfforol yn tueddu i fynd i un cyfeiriad, ac nad yw'r rhan fwyaf o'r rheiny sy'n dioddef trais yn rhoi gwybod am hynny. Roedd trais emosiynol, ar y llaw arall, yn codi'n fwy cyffredinol ar y ddwy ochr sydd efallai'n adlewyrchu tueddiad fod gwrthdaro emosiynol yn codi'n fwy ar y cyd o fewn perthnasoedd llawer o bobl ifanc.

Yn ôl Dr Honor Young o'r Ganolfan Datblygu a Gwerthuso Ymyriadau Cymhleth er mwyn Gwella Iechyd y Cyhoedd (DECIPHer): "Mae trais dêtio a thrais mewn perthynas yn bethau sy'n effeithio ar nifer o bobl ifanc yng Nghymru. Canfyddom nad yw profiad pobl ifanc o drais dêtio a thrais mewn perthynas yn wahanol ar draws gwahanol ddosbarthiadau cymdeithasol, sy'n awgrymu ei fod yn effeithio ar ystod eang o bobl ifanc ar draws Cymru. Mae'r tebygolrwydd o ddioddef DRV, neu o gyflawni DRV, neu'r ddau, yn cynyddu wrth i blant, yn enwedig merched, dyfu'n hŷn."

Daeth y data ar gyfer yr astudiaeth o Arolwg Iechyd a Lles Myfyrwyr 2017 y Rhwydwaith Ymchwil Iechyd Ysgol. Mae'r arolwg – yr un mwyaf o'i fath – sy'n cael ei lenwi'n unigol gan gyfranogwyr, yn gofyn ystod o gwestiynau i ddisgyblion sy'n ymwneud â'u hiechyd a'u lles, yn cynnwys eu profiadau o ran perthnasoedd.

Mae tystiolaeth yn dod i'r fei bod profiad cynnar o DRV yn gysylltiedig â chamddefnyddio sylweddau, heintiau a drosglwyddir yn rhywiol a beichiogrwydd yn yr arddegau, anhwylderau bwyta a phroblemau iechyd meddwl, yn hwyrach.

Dangosodd yr astudiaeth hefyd fod mwy o debygolrwydd i ddisgyblion o gartrefi rhiant sengl neu lys-rheini, a'r rhai mewn gofal a grwpiau lleiafrifoedd ethnig penodol, brofi neu gyflawni DRV.

Ychwanegodd Dr Young: "Mae'r canfyddiadau'n awgrymu bod angen ymyrraeth gynnar fel nad yw nifer y bobl ifanc sy'n profi DRV yn cynyddu wrth dyfu'n oedolyn."

Mae'r arolwg, Dating and relationship violence victimization and perpetration among 11-16 year olds in Wales: a cross-sectional analysis of the School Health Research Network (SHRN), ar gael i'w ddarllen fan hyn.

Mae academydd o Brifysgol Caerdydd wedi rhannu ei gwaith ar addysg perthnasoedd a rhywioldeb gyda llunwyr polisïau yng Ngwlad yr Iâ.

Cafodd yr Athro Emma Renold ei gwahodd i seminar ym Mhrifysgol Gwlad yr Iâ i roi cipolwg ar ei hymchwil a’r adnodd AGENDA, sydd wedi llywio'r weledigaeth ar gyfer cwricwlwm addysg perthnasoedd a rhywioldeb holistig, creadigol, grymusol a chynhwysol newydd yng Nghymru.

Y llynedd, penododd Prif Weinidog Gwlad yr Iâ weithgor i ffurfio strategaeth ataliaeth newydd ar gyfer Gwlad yr Iâ, gyda'r nod o gael gwared ar drais a cham-drin rhywiol ac ar sail rhywedd. Bydd y strategaeth yn canolbwyntio ar ysgolion a meithrinfeydd fel sefydliadau allweddol ar gyfer addysg ac ataliaeth.

Dywedodd yr Athro Renold, sy'n gweithio yn Ysgol y Gwyddorau Cymdeithasol: "Mae gan addysgeg greadigol, sy'n aml yn defnyddio'r celfyddydau mynegiannol, megis drama, celf weledol a barddoniaeth, y potensial o helpu plant a phobl ifanc i deimlo, meddwl, cwestiynu, ymgorffori a rhannu problemau sy'n aml yn sensitif neu'n anodd.

"Roedd yn wych cael y cyfle i rannu a thrafod y gwaith sy'n cael ei wneud yng Nghymru i drawsnewid addysg perthnasoedd a rhywioldeb. Mae cwricwlwm newydd Cymru'n brosiect uchelgeisiol sy'n hyrwyddo dysgu moesegol, gwybodus, creadigol a hyderus ym mhob agwedd ar addysg, gan gynnwys addysg perthnasoedd a rhywioldeb."

Meddai Halla Gunnarsdóttir, cadeirydd y gweithgor sydd â’r dasg o lunio strategaeth atal newydd Gwlad yr Iâ: “Braint oedd cael yr Athro Emma Renold yng Ngwlad yr Iâ yn rhannu ei harbenigedd. Mae ei chyfuniad o ymchwil academaidd a phrofiad ymarferol yn werthfawr dros ben i lunwyr polisïau a gweithwyr proffesiynol fel ei gilydd.”

Yr Athro Renold oedd Cadeirydd panel arbenigol y Gweinidog Addysg a fu'n ystyried 'Dyfodol y cwricwlwm Addysg Rhyw a Pherthnasoedd yng Nghymru', a daeth adroddiad yr Athro Renold i’r casgliad bod addysg rhyw a pherthnasoedd mewn ysgolion yn rhy fiolegol ac yn rhy negyddol, ac nad oedd yn rhoi digon o sylw i hawliau, cydraddoldeb rhwng y rhywiau, emosiynau a pherthnasoedd. Caiff cwricwlwm newydd o'r enw Addysg Perthnasoedd a Rhywioldeb (RSE) ei gyflwyno yn 2022.

Mae’r Athro Renold wedi gweithio gyda phobl ifanc yng Nghymru i gynhyrchu AGENDA: cefnogi plant a phobl ifanc i wneud i berthnasoedd cadarnhaol gyfri, a ariannwyd yn wreiddiol gan Brifysgol Caerdydd, NSPCC Cymru, Cymorth i Ferched a Llywodraeth Cymru. Mae'r adnodd yn helpu athrawon i ddefnyddio gweithgareddau creadigol i gefnogi plant oedran cynradd ac uwchradd i ystyried amrywiaeth o bynciau, gan gynnwys teimladau ac emosiynau; cyfeillgarwch a pherthnasau; delwedd corff; cydsyniad; cydraddoldeb a hawliau o ran rhywedd a rhywioldeb.

Yn ei ddwy flynedd gyntaf, cyrhaeddodd y pecyn gynulleidfaoedd rhyngwladol, o lansiad pecyn cymorth rhyngweithiol AGENDA yn America mewn partneriaeth â SPARK Movement yn Efrog Newydd, i ddulliau gweithredu Valentine Card yn y Ffindir. Mae’n cael ei gyflwyno i athrawon yn Lloegr ar hyn o bryd.

Cyfarwyddwr Canolfan Newid Hinsawdd a Thrawsffurfio Cymdeithasol (CAST) Prifysgol Caerdydd fydd yr arbenigwyr blaenllaw ar gyfer cynulliad newydd dinasyddion y DU ar y newid yn yr hinsawdd.

Mae'r Athro Lorraine Whitmarsh yn un o bedwar arbenigwr a fydd yn cefnogi'r gwaith o gynllunio a chyflwyno Cynulliad Hinsawdd y DU.

Bydd y fenter, a sefydlwyd gan ASau o bob rhan o'r sbectrwm gwleidyddol, yn edrych ar beth gall pobl ei wneud i leihau CO2.

Mae cynulliadau dinasyddion yn dod â phobl at ei gilydd o bob cefndir i drafod problemau pwysig.

Maent wedi'u defnyddio ar draws y byd, gan gynnwys yn y DU, i helpu i lywio gwaith llywodraethau a seneddau.

Yn gynharach y mis hwn, anfonwyd 30,000 o wahoddiadau at gartrefi a ddewiswyd hap ar draws y DU.

O'r rheini, bydd grŵp o 110 aelod yn cael eu dewis fel sampl cynrychioladol o'r boblogaeth.

Rôl yr arweinydd arbenigol yw gwneud yn siŵr bod Cynulliad Hinsawdd y DU yn:

  • Gytbwys, cywir a chynhwysfawr
  • Canolbwyntio ar y prif benderfyniadau sy'n eu hwynebu ynghylch sut i gyflawni targed llywodraeth y DU o allyriadau sero-net erbyn 2050

Bydd y cynulliad newydd yn cwrdd yn y flwyddyn newydd, gyda chanlyniad eu trafodaethau'n cael eu hadrodd yn ôl i'r Senedd.

Mae'r Athro Whitmarsh yn seicolegydd amgylcheddol, sy'n arbenigo mewn canfyddiadau ac ymddygiad mewn perthynas â newid yn yr hinsawdd, treuliau, ynni a thrafnidiaeth.

Dywedodd: "Mae'r Cynulliad Hinsawdd yn gyfle hynod gyffrous i gyhoedd y DU gael dweud eu dweud ar sut rydym ni fel cymdeithas yn mynd i'r afael â’r newid yn yr hinsawdd. Rydym ni'n gwybod fod y cyhoedd yn poeni am y newid yn yr hinsawdd ac eisiau gweithredu.

"Bydd y Cynulliad yn rhoi'r cyfle i drawstoriad o'r cyhoedd ddysgu mwy am y broblem a phleidleisio ar opsiynau a chynigion polisi i fynd i'r afael â hi. Rydw i wrth fy modd o fod yn rhan o waith cynllunio'r Cynulliad i wneud yn siŵr ei fod yn helpu llunwyr polisïau a'r gymdeithas i fynd i'r afael â'r argyfwng hinsawdd."

Bydd themâu allweddol ar gyfer y Cynulliad Hinsawdd yn cynnwys sut mae pobl yn teithio, beth mae pobl yn prynu a defnydd ynni'r cartref.

Caiff canlyniadau'r trafodaethau eu cyflwyno i'r chwe phwyllgor dethol, a fydd yn eu defnyddio fel sail ar gyfer y gwaith manwl o weithredu'r argymhellion. Byddant hefyd yn cael eu trafod yn Nhŷ'r Cyffredin.

Dyma'r tri arweinydd arbenigol arall sy'n rhan o'r prosiect:

  • Chris Stark, Prif Weithredwr y Pwyllgor Newid yn yr Hinsawdd
  • Jim Watson, Athro Polisi Ynni, Coleg Prifysgol Llundain a Chyfarwyddwr Canolfan Ymchwil Ynni y DU
  • Rebecca Willis, Athro Ymarfer, Prifysgol Caerhirfryn

Cafodd yr Athro Whitmarsh ei phenodi'n Gyfarwyddwr Canolfan Ymchwil Economaidd a Chymdeithasol CAST Prifysgol Caerdydd, sy’n werth £5m, a ariennir gan y Cyngor, ym mis Mai eleni.

Mae'r Ganolfan yn ganolfan fyd-eang ar gyfer deall y trawsffurfiadau systemig ar draws y gymdeithas sydd eu hangen i fynd i'r afael â newid yn yr hinsawdd.

Ei nod yw mynd i'r afael â'r cwestiwn sylfaenol o sut y gallwn fyw yn wahanol i fodloni'r angen brys i leihau allyriadau'n gyflym ac yn bellgyrhaeddol.

Mae gwyddonwyr o Brifysgol Caerdydd wedi astudio patrymau cysgu plant a phobl ifanc gydag un o'r cyflyrau genetig mwyaf cyffredin – syndrom dilead 22q11.2 (22q).

Canfu'r ymchwilwyr fod bron i ddau draean (60%) o'r grŵp 17 oed ac iau â phrofiad o anhunedd neu gwsg aflonyddus ac o ganlyniad, bod gan gyfran uwch o'r rhain gyflyrau megis ADHD, anhwylderau gorbryder ac anhwylder ymddwyn. Ar ben hynny, roedd y rheiny â phroblemau cysgu hefyd yn fwy tebygol o gael problemau wrth symud, sy’n gallu achosi iddynt fod yn fwy trwsgl, ac anallu i gynllunio.

Mae plant â 22q, a adwaenir hefyd fel syndrom DiGeorge, yn fwy tebygol o gael iechyd meddwl gwael ac maent ymysg y rhai hynny sydd fwyaf tebygol o ddatblygu anhwylderau seicotig a sgitsoffrenia yn nes ymlaen mewn bywyd.

Mae ystod eang o broblemau iechyd eraill yn gysylltiedig â 22q, fel cyflyrau’r galon, problemau imiwnedd, namau taflodol, dechrau siarad yn hwyrach ac epilepsi. Gall hefyd achosi problemau datblygiadol a symudedd ac anableddau dysgu.

Cynhaliwyd yr ymchwil gan academyddion sydd wedi bod yn gysylltiedig ag Astudiaeth ECHO Prifysgol Caerdydd. Dyma astudiaeth sy’n cael ei chydnabod yn rhyngwladol am gynyddu dealltwriaeth o anhwylderau genetig.

Dywedodd yr Athro Marianne van den Bree, o'r Ysgol Meddygaeth, sy’n arwain yr Astudiaeth ECHO: "Mae rhieni yn aml yn poeni am broblemau cwsg yn eu plentyn sydd â 22q. Dyma'r astudiaeth gyntaf i ymchwilio, mewn modd systematig, pa mor aml y mae plant sydd â’r cyflwr hwn yn cael problemau cwsg."

Dywedodd Dr Hayley Moulding, prif awdur y papur ar yr astudiaeth gwsg: "Mae'r ymchwil hefyd yn rhoi gwell dealltwriaeth i ni o'r berthynas rhwng cysgu ac iechyd meddwl ar gyfer y boblogaeth gyffredinol. Gall problemau cysgu gynyddu'r risg o broblemau iechyd meddwl a gall problemau iechyd meddwl effeithio ar ansawdd cwsg. Mae hyn yn gallu arwain at gylch dieflig. Rydw i'n gobeithio y bydd ymchwil bellach yn helpu i dorri'r cylch hwn a llywio gwell ymyriadau yn y pen draw."

Mae amcangyfrifon o faint o bobl a effeithir gan 22q yn amrywio rhwng un o bob 4,000 ac un o bob 2,000 o enedigaethau byw. Fodd bynnag, disgwylir i'r nifer go iawn fod yn uwch na'r amcangyfrifon presennol, achos ni fydd pob un ohonynt yn cael diagnosis.

Cymerodd Joshua Armour sy’n bedair ar ddeg oed oedd wedi cael diagnosis o 22q pan oedd yn fabi, ran yr astudiaeth gyda’i frawd, Ethan, sy’n 12. Cafodd plant â 22q eu hastudio ochr yn ochr â’u brodyr neu chwiorydd nad ydynt yn dioddef o’r cyflwr.

Cafodd Joshua ddiagnosis o 22q o fewn dyddiau o’i enedigaeth, pan ddaeth doctoriaid o hyd i nam ar ei galon. Cafodd lawdriniaeth yn wyth mis oed. Mae wedi dioddef problemau iechyd eraill yn ystod ei fywyd, gan gynnwys sgoliosis, lle mae’r asgwrn cefn ar dro.

Dywedodd Victoria, ei fam bod cysgu yn broblem fawr hefyd. “Mae e wedi bod ar ei draed yn ystod y nos erioed,” dywedodd. “Mae’n cael poenau yn ei goesau a’i gefn. Mae’n cael hunllefau ac yn cael trafferth cwympo i gysgu ac yn cael trafferth mynd yn ôl i gysgu ar ôl deffro.

“Mae’n cael effaith fawr arno. Mae’n effeithio ar ba fath o ddiwrnod mae’n cael yn yr ysgol. Mae’r blinder yn cael effaith arna i fel ei ofalwr ac ar y teulu yn gyffredinol.”

Mae Victoria hefyd yn fam i Esmae, sy’n naw, ac fe ychwanegodd: “Mae wedi bod yn wych cymryd rhan yn Astudiaeth ECHO. Mae’n beth da teimlo fel ein bod ni’n cyfrannu at gael gwell dealltwriaeth o 22q.”

Cyhoeddir y papur ymchwil, Sleep problems and associations with psychopathology and cognition in young people with 22q11.2 deletion syndrome, yn Psychological Medicine ac mae ar gael yma.

https://youtu.be/SYP0U7-0cMc

Mae tîm o ymchwilwyr Prifysgol Caerdydd wedi darganfod ffordd newydd bosibl o drin anhwylder geneteg prin sy’n achosi i gyhyrau’r breichiau a’r coesau wanhau.

Mae myopathi GNE yn gyflwr andwyol sy’n effeithio ar oedolion ifanc yn eu 20au a 30au ac mae fel arfer yn golygu eu bod yn gorfod dibynnu ar ddefnyddio cadair olwyn ymhen ychydig flynyddoedd.

Mae’n cael ei achosi gan fwtaniad mewn genyn o’r enw GNE.

Mae’r genyn diffygiol yn achosi diffyg mewn ensym sy’n hanfodol ar gyfer cynhyrchu asid sialig. Siwgr asidig yw hwn ac mae’n hanfodol ar gyfer datblygiad arferol cyhyrau a’u gallu i weithredu’n gywir.

Nid oes unrhyw driniaethau wedi’u cymeradwyo, ond mae dioddefwyr yn derbyn siwgrau allweddol.

Fodd bynnag, mae’r dos ddyddiol uchel yn achosi sgîl-effeithiau megis cynnydd mewn pwysau a cholesterol, problemau â’r afu a dolur rhydd.

Mae ymchwilwyr yn yr Ysgol Fferylliaeth a Gwyddorau Fferyllol bellach wedi canfod ffordd newydd o gludo cyfansoddyn cemegol yn y corff sy’n osgoi’r ensym diffygiol ac yn ad-drefnu cynhyrchiant asid sialig. Mae hyn yn arwain at gynhyrchu’r proteinau sydd eu hangen ar gyhyrau i weithredu a datblygu’n effeithiol.  

Mae’r tîm, sy’n cael ei arwain gan Dr Fabrizio Pertusati a Dr Michaela Serpi, wedi bod yn gweithio ar y prosiect hwn ers mis Mawrth 2018.

Dywedodd Dr Pertusati: “Mae fel fan sy’n ceisio cludo bwyd i rywle ond sydd wedi’i dal mewn tagfa draffig.  

“Pe byddech chi’n agor ffordd osgoi, byddai’r bwyd yn cyrraedd pen y daith fel arfer.

“Drwy gyflwyno ein cyfansoddyn, bydd peirianwaith y gell yn gallu perfformio synthesis asid sialig eto a bydd y broses arferol yn cael ei hadfer.

Mae’r tîm yn gobeithio y bydd canfyddiadau’r astudiaeth, a fydd yn cael eu cyhoeddi yn Journal of Medicinal Chemistry yn arwain at ddatblygu a threialu cyffuriau effeithiol i fynd i’r afael â’r cyflwr.

Cyn hynny, rhaid i’r ymchwilwyr wella priodoleddau cemegol y cyfansoddyn ymhellach fel ei fod yn fwy hydawdd mewn dŵr er mwyn gallu llyncu’r cyfansoddyn ar ffurf cyffur.

Yna, byddai’n rhaid treialu’r cyffur gan ddefnyddio anifail fel model, cyn cynnal treialon clinigol ar bobl.

“Dim ond dechrau’r ymchwil yw hyn, ond mae’n gyffrous meddwl bod y gallai fod modd datblygu a threialu cyffur newydd fydd yn gwella’r symptomau difrifol sy’n cael eu hachosi gan gyhyrau’n gwanhau ac yn galluogi cleifion i gael ansawdd bywyd gwell a gallu symud yn haws,” meddai Dr Pertusati.

Mae’r elusen Muscular Dystrophy UK yn nodi bod GNEM yn “brin iawn”, ac yn amcangyfrif mai dim ond un ym mhob miliwn sy’n dioddef o’r cyflwr ledled y byd.

Dywedodd Dr Kate Adcock, cyfarwyddwr ymchwil ac arloesedd elusen Muscular Dystrophy UK: “Mae hwn yn gam cyntaf addawol iawn ar y daith.”

“Maent yn profi ar lefel celloedd, felly mae’r astudiaeth ar gleifion yn bell i ffwrdd - ond mae’n addawol iawn cael gweld yr astudiaethau cychwynnol yma ar gyflwr prin.”

Noddwyd y gwaith gan Ichorion Therapeutics.

Mae gweddillion uwchnofa ysblennydd a wnaeth chwyldroi ein dealltwriaeth o sut mae sêr yn gorffen eu bywydau wedi'u canfod o'r diwedd gan seryddwyr ym Mhrifysgol Caerdydd.

Mae'r gwyddonwyr yn honni eu bod wedi canfod tystiolaeth o leoliad seren niwtron a gafodd ei gadael ar ôl pan ddaeth seren fawr at ddiwedd ei bywyd mewn ffrwydrad anferth, gan arwain at uwchnofa enwog a elwir yn Uwchnofa 1987A.

Am dros 30 mlynedd, nid yw seryddwyr wedi gallu dod o hyd i'r seren niwtron – craidd wedi'i chwalu sy'n weddill o'r seren fawr – gan ei fod wedi'i guddio gan gwmwl trwchus o lwch cosmig.

Gan ddefnyddio lluniau hynod fanwl a sensitif a gymerwyd gyda'r telesgop Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA) yn Anialwch Atacama yng ngogledd Chile, mae'r tîm wedi canfod darn penodol o'r cwmwl llwch sy'n fwy llachar na'r hyn sydd o'i gwmpas, ac sy'n cyfateb i leoliad posibl y seren niwtron.

Cyhoeddwyd y canfyddiadau yn The Astrophysical Journal.

Dywedodd prif awdur yr astudiaeth, Dr Phil Cigan, o Ysgol Ffiseg a Seryddiaeth Prifysgol Caerdydd: "Am y tro cyntaf erioed, gallwn ddweud bod seren niwtron y tu fewn i'r cwmwl hwn o fewn yr adfeilion uwchnofa. Mae ei olau wedi'i orchuddio gan gwmwl trwchus iawn o lwch, sy'n rhwystro'r golau uniongyrchol gan y seren niwtron ar nifer o donfeddi, fel niwl yn masgio chwyddwydr."

Ychwanegodd Dr Mikako Matsuura, aelod blaenllaw arall yr astudiaeth: "Er bod y golau o'r seren niwtron yn cael ei amsugno gan y cwmwl o lwch sy'n ei amgylchynu, mae hyn yn ei dro yn gwneud i'r cwmwl ddisgleirio mewn golau llai na milimedr, a gallwn bellach ei weld gyda thelesgop ALMA sensitif iawn."

Canfuwyd Uwchnofa 1987A am y tro cyntaf gan seryddwyr ar 23 Chwefror, 1987, pan oedd yn disgleirio yn yr awyr gyda’r nos, gyda phŵer 100 miliwn o heuliau, ac yn parhau i ddisgleirio'n llachar am sawl mis.

Darganfuwyd yr uwchnofa mewn galaeth gyfagos, y Cwmwl Magellan Mawr, dim ond 160,000 o flynyddoedd golau i ffwrdd.

Dyma'r ffrwydrad uwchnofa agosaf a arsylwyd mewn dros 400 o flynyddoedd ac, ers ei ddarganfod, mae wedi parhau i gyfareddu seryddwyr sydd wedi cael y cyfle perffaith i astudio'r cyfnod cyn, yn ystod, ac ar ôl marwolaeth seren.

Arweiniodd y ffrwydrad uwchnofa a ddigwyddodd ar ddiwedd bywyd y seren at feintiau anferth o nwy gyda thymheredd o dros filiwn gradd, ond wrth i'r nwy ddechrau oeri'n gyflym o dan ganradd sero, trawsnewidiodd peth o'r nwy yn solid, e.e. llwch.

Presenoldeb y cwmwl trwchus hwn o lwch yw'r prif eglurhad dros pam nad yw'r seren niwtron goll wedi'i chanfod, ond roedd llawer o seryddwyr yn amheus am hyn a dechreuon nhw gwestiynu p'un a oedd eu dealltwriaeth o fywyd seren yn gywir.

"Bydd ein canfyddiadau newydd yn galluogi seryddwyr i ddeall sut mae bywydau sêr enfawr yn dod i ben, gan adael y sêr niwtron hynod ddwys hyn ar ôl", dywedodd Dr Matsuura.

"Rydym yn hyderus bod y seren niwtron hon yn bodoli y tu ôl i'r cwmwl ac ein bod ni'n gwybod ei hunion leoliad. Efallai pan fydd y cwmwl llwch yn dechrau clirio yn y dyfodol, bydd seryddwyr yn gallu gweld y seren niwtron yn uniongyrchol am y tro cyntaf."

Mae cyfleuster seryddiaeth rhyngwladol Arae Milimedr/is-filimedr Mawr Atacama (yr Atacama Large Millimeter/submillimeter Array – ALMA) yn bartneriaeth rhwng Ewrop, Gogledd America a Dwyrain Asia ar y cyd â Gweriniaeth Chile.

Mae ALMA wedi'i ariannu gan Arsyllfa De Ewrop (ESO) (sy’n cynrychioli’r gwladwriaethau sy’n aelodau ohono, gan gynnwys y DU), y Sefydliad Gwyddoniaeth Cenedlaethol (NSF; UDA) a Sefydliadau Cenedlaethol Gwyddoniaeth Naturiol (NINS; Siapan), ar y cyd â Chyngor Cenedlaethol Ymchwil Canada (NRC; Canada), y Weinyddiaeth Gwyddoniaeth a Thechnoleg (MOST) a Sefydliad Seryddiaeth ac Astroffiseg Academi Sinica (ASIAA,Taiwan), a Sefydliad Seryddiaeth a Gwyddor Ofodol Corea (KASI, Gweriniaeth Corea), ar y cyd â Gweriniaeth Chile.