Ewch i’r prif gynnwys

2018

Mae astudiaeth a arweiniwyd gan Brifysgol Caerdydd a Phrifysgol Bryste wedi dangos po fwyaf o amser y mae person yn ei dreulio mewn addysg, y mwyaf tebygol ydyw o ddatblygu golwg byr.

Mae’r ymchwil, sy’n cynnig tystiolaeth newydd fod amser sy’n cael ei dreulio mewn addysg yn ffactor risg achosol ar gyfer golwg byr (myopia), yn datgelu bod cynnydd o 0.27 dioptr mewn namau plygiant myopig am bob blwyddyn ychwanegol sy’n cael ei threulio mewn addysg. Awgryma hyn y byddai graddedigion prifysgol yn y DU, gyda 17 mlynedd mewn addysg, ar gyfartaledd un dioptr yn fwy myopig nag unigolyn a adawodd yr ysgol yn 16 oed gyda 12 mlynedd o addysg. Mae’r gwahaniaeth hwn mewn difrifoldeb myopia yn ddigon i gymylu’r golwg islaw’r safonau gyrru cyfreithiol.

Myopia, neu olwg byr, yw un o’r prif achosion o anabledd gweledol yn y byd. Mae nifer yr achosion yn cynyddu’n gyflym yn fyd-eang ac wedi cyrraedd lefelau epidemig mewn rhannau o Ddwyrain a De-ddwyrain Asia.

Ers dros ganrif, mae astudiaethau arsylwadol wedi gweld cysylltiadau rhwng addysg a myopia, ond nid oedd sicrwydd ynghylch a yw amser sy’n cael ei dreulio mewn addysg yn achosi myopia.

Er mwyn ymchwilio i b’un ai a yw amser sy’n cael ei dreulio mewn addysg yn ffactor risg achosol ar gyfer myopia, defnyddiodd yr ymchwilwyr ddull o’r enw ‘hap-samplu Mendelaidd’ (MR) i astudio tua 68,000 o gyfranogwyr o Fanc Bio’r DU.

Meddai'r Athro Jez Guggenheim o Ysgol Optometreg a Gwyddorau'r Golwg Prifysgol Caerdydd, a gyd-arweiniodd yr ymchwil: “Mae’r astudiaeth hon yn cynnig tystiolaeth newydd sy’n awgrymu bod addysg yn ffactor risg achosol ar gyfer myopia. Gyda’r cynnydd cyflym yn nifer yr achosion byd-eang o fyopia a’i gymhlethdodau sy’n bygwth y golwg, ynghyd â baich economaidd colli golwg, mae gan ganfyddiadau’r astudiaeth hon oblygiadau pwysig i arferion addysgol.

Nid yw’r dadansoddiadau presennol yn dangos sut yn union y gallai addysg effeithio ar olwg plant. Fodd bynnag, ceir tystiolaeth dda o hap-dreialon rheoledig sy’n dangos bod treulio mwy o amser yn yr awyr agored yn diogelu plant rhag datblygu myopia, felly gallai hyn fod yn rhan o’r esboniad. Mae gweithgareddau gwaith agos, fel darllen, wedi’u cysylltu â myopia, ond nid i’r un graddau â diffyg amser yn yr awyr agored.

Tan ein bod yn deall y cysylltiad rhwng addysg a myopia yn well, mae’r tîm ymchwil yn argymell i blant dreulio digon o amser yn yr awyr agored (gan eu hamddiffyn rhag yr haul, gan gynnwys het a sbectol haul pan fydd hi’n heulog iawn).

Mae’r ymchwil ‘Education and myopia: a Mendelian randomisation study’ wedi’i gyhoeddi yn BMJ.

Mae Julia Sanders, Athro Nyrsio Clinigol a Bydwreigiaeth yn Ysgol y Gwyddorau Gofal Iechyd, a Darlithydd Bydwreigiaeth, Lynn Lynch o Ysgol y Gwyddorau Gofal Iechyd, wedi ennill gwobr BMJ ar gyfer Papur Ymchwil y Flwyddyn yn y DU, fel aelodau o'r Grŵp Cydweithredol Treialon Epidwrol a Safle BUMPES.

Roedd y papur, a gyhoeddwyd yn BMJ fis Hydref diwethaf, yn disgrifio canlyniadau treial BUMPS a oedd yn archwilio a yw safle mamau sy'n geni am y tro cyntaf gydag epidwrol dos isel yn ystod rhan olaf y cyfnod esgor yn cynyddu'r tebygolrwydd o gael genedigaeth arferol heb ymyriadau fel gefeiliau neu doriad Cesaraidd. Erbyn hyn, epidwrol dos isel yw’r dull lleddfu poen epidwrol safonol sy’n cael ei gynnig i fenywod yn ystod y cyfnod esgor – mae tua 30% o fenywod sy’n rhoi genedigaeth yn y DU yn ei ddewis.

Roedd BUMPES yn Hap-dreial ar raddfa fawr dan arweiniad Yr Athro Peter Brocklehurst, o Uned Treialon Clinigol Birmingham. Cafodd dros 3000 o fenywod a oedd yn disgwyl eu babi cyntaf eu recriwtio o 41 safleoedd a oedd yn cymryd rhan ledled y DU rhwng Hydref 2010 ac Ionawr 2014, gan gynnwys 296 o fenywod o Ysbyty Athrofaol Cymru yng Nghaerdydd.

Daeth yr astudiaeth i'r casgliad bod menywod sy'n gorwedd ar eu hochr, un hytrach na bod mewn safle unionsyth, yn ystod y rhan olaf o'r cyfnod esgor, yn fwy tebygol o eni'r babi heb gymorth meddygol.

Roedd canlyniadau’r treial, a gafodd ei ariannu gan y Sefydliad Ymchwil Iechyd Cenedlaethol, yn cynnig gwybodaeth newydd bwysig i fydwragedd ac yn gallu helpu menywod beichiog i wneud dewisiadau gwybodus am eu safle yn ystod ail gam y cyfnod esgor.

Meddai Julia Sanders, Athro Nyrsio Clinigol a Bydwreigiaeth, Prifysgol Caerdydd a Bwrdd Iechyd Prifysgol Caerdydd a’r Fro: "Fel tîm roeddem wrth ein bodd i ennill y wobr hon. Mae’r astudiaeth hon yn dangos pa mor bwysig yw cwestiynu’r gofal rydym yn ei gynnig i fenywod, ac mae wedi dangos bod yna bethau syml y gallwn ni eu gwneud i helpu menywod sy’n cael epidwrol i leddfu poen i gael genedigaeth arferol yn unol â’u dymuniadau".

"Yn ogystal, dangosodd yr astudiaeth pa mor bwysig yw sicrhau bod unedau mamolaeth yn cydweithio, a bod bydwragedd yn gallu recriwtio’r nifer fawr o fenywod sydd eu hangen mewn treialon clinigol i roi atebion clir i gwestiynau ymchwil pwysig."

Dechreuodd Julia ei hymchwil gydag Uned Treialon De Ddwyrain Cymru, sef y Ganolfan Treialon Ymchwil erbyn hyn, y grŵp mwyaf o staff treialon clinigol academaidd yng Nghymru, ac mae hi'n dal i gydweithio â'r Ganolfan ar nifer o feysydd ymchwil pwysig. Mae'r Ganolfan yn helpu Prif Ymchwilwyr ar draws y Brifysgol a thu hwnt i gynnal ymchwil o safon i lywio tystiolaeth glinigol.

Mae'r papur buddugol ar gael yma https://www.bmj.com/content/359/bmj.j4471

Mae rôl bwysig teulu blaenllaw o Ffrainc yn ystod yr Ail Ryfel Byd a ddaeth i fyw ym mhrifddinas Cymru yn cael ei ddathlu ym Mhrifysgol Caerdydd.

Daeth Paul Barbier yn Athro Ffrangeg cyntaf y Brifysgol ar ôl dod i'r ddinas i ddechrau swydd fel darlithydd yng Ngholeg Prifysgol De Cymru a Sir Fynwy ym 1883 a oedd newydd gael ei sefydlu. Mae cysylltiadau'r teulu â Chaerdydd yn dal i fod yn gryf, ac yn ddiweddar rhoddodd perthnasau gyfoeth o ddyddiaduron, llythyrau a ffotograffau i'r Casgliadau Arbennig ac Archifau ym Mhrifysgol Caerdydd.

Cafodd pob un o wyth plant Paul Barbier eu haddysg yn y ddinas, a chafodd dau o'i feibion eu galw i ymuno â byddin Ffrainc yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, a'u secondio fel cyfieithwyr i Luoedd Ymgyrchol Prydain.

Barbier

Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, chwaraeodd eu nai, Jacques De Guélis, ran bwysig fel ysbïwr yn y Weithrediaeth Ymgyrchoedd Arbennig (SOE) oherwydd ei gefndir Ffrengig-Prydeinig. Gan ei fod yn gallu siarad Ffrangeg yn rhugl, roedd modd iddo fynd dair gwaith i dir y gelyn heb gael ei sylwi, a chafodd ei ganmol fel arwr am ei ymdrechion. Ar ôl iddo fod mewn damwain car ychydig ar ôl diwedd y rhyfel, cafodd ei gladdu ym Mynwent Cathays yng Nghaerdydd.

Aeth ei berthnasau Delphine Isaaman, Paul Barbier ac aelodau eraill o’r teulu i ddigwyddiad arbennig i lansio’r archif ddydd Mercher 6 Mehefin, 74 blynedd ers D-Day. Ar yr un diwrnod, cafodd plac glas ei ddadorchuddio yn 3 Maes yr Amgueddfa, y tŷ ar gampws y Brifysgol lle cafodd Jacques De Guélis ei eni ar 6 Ebrill 1907.

Dywedodd Mrs Isaaman, cefnder De Guélis: "Rydw i wrth fy modd y bydd y dogfennau hyn ar gael i ysgolheigion a'r cyhoedd ehangach. Mae swm enfawr o hanes cymdeithasol yn yr archif ar gyfer 50 mlynedd gyntaf yr ugeinfed ganrif. Mae'n iawn mai prifddinas Cymru yw ei gartref newydd, ma gennym gysylltiadau mor gryf."

Unveiling at 3 Museum Place

Dywedodd yr Athro Hanna Diamond, o'r Ysgol Ieithoedd Modern, arbenigwr mewn hanes Ffrainc: "Mae hwn yn gasgliad hynod bwysig, fydd yn rhoi cyfle i'r cyhoedd, myfyrwyr ac academyddion i ddysgu am deulu â stori anhygoel. Mae hefyd yn cynnig cipolwg ar sut beth oedd bywyd i bobl yng Nghaerdydd yn ystod diwedd y 19eg Ganrif a dechrau'r 20fed Ganrif. Mae'n sicr y bydd yr adnodd yn cael ei ystyried yn hynod werthfawr, ac yn etifeddiaeth briodol ar gyfer Paul Barbier a'i ddisgynyddion."

Dywedodd Alan Vaughan Hughes, Pennaeth Casgliadau Arbennig ac Archifau: "Rydym wrth ein bodd i gynnig cartref diogel i'r archif anhygoel hon ar gyfer pobl a myfyrwyr Caerdydd. Mae'r cyfoeth o wybodaeth yn yr archif yn cynnig cipolwg anhygoel ar dreftadaeth ddiwylliannol a dinesig ddiddorol Caerdydd, ac rydym yn gyffrous am roi'r cyfle i'r cyhoedd ac academyddion a myfyrwyr gael mynediad ati."

Mae tri aelod o staff ysbrydoledig ym Mhrifysgol Caerdydd ar y rhestr fer ar gyfer gwobrau sy'n dathlu llwyddiannau menywod.

Cynhelir gwobrau Womenspire 18, a drefnwyd gan yr elusen cydraddoldeb rhwng y rhywiau Chwarae Teg, yng Nghanolfan Mileniwm Cymru ddydd Mawrth 5 Mehefin.

Dyma'r rhai sydd wedi cyrraedd y rownd derfynol:

  • Dr Mhairi McVicar, Ysgol Pensaernïaeth Cymru, categori Ymgyrchydd Cymunedol
  • Dr Kelly Morgan, Ysgol y Gwyddorau Cymdeithasol, categori Chwaraeon
  • Dr Kate Brain, Ysgol Meddygaeth, Gwobr Dewis y Bobl

Dr McVicar, uwch-ddarlithydd yn Ysgol Pensaernïaeth Cymru, yw arweinydd prosiect Porth Cymunedol Prifysgol Caerdydd yn Grangetown.

Mae'r Porth Cymunedol, sydd wedi ennill gwobrau, yn helpu i wneud Grangetown yn lle gwell fyth i fyw drwy weithio law yn llaw â'r trigolion a grwpiau cymunedol i gefnogi amrywiaeth o brosiectau cymunedol.

Mae Dr Kelly Morgan yn gymrawd ymchwil ar gyfer DECIPHer, y Ganolfan ar gyfer Datblygu a Gwerthuso Ymyriadau Cymhleth er mwyn Gwella Iechyd y Cyhoedd. Mae ei gwaith yn canolbwyntio ar brosiectau ymarfer corff.

Mae hi hefyd yn chwaraewr pêl rwyd o fri – hi oedd is-gapten Cymru yng Ngemau'r Gymanwlad yn Awstralia yn ddiweddar, ac roedd hi'n cynrychioli'r Dreigiau Celtaidd yn Uwch-gynghrair Pêl-rwyd Vitality.

Mae Dr Brain ar y rhestr fer ar gyfer Gwobr Dewis y Bobl, rhan o ymgyrch Menywod Rhagorol Cymru gan Chwarae Teg, sy'n cynnwys menywod rhagorol o'r gorffennol a'r presennol.

Mae'r seicolegydd iechyd Dr Brain yn arwain rhaglen ymchwil ar gyfer sgrinio ac atal canser, a rhoi diagnosis cynnar.

Nod gwobrau Womenspsire yw arddangos llwyddiannau menywod ledled Cymru.

Heddiw (Dydd Mawrth 5 Mehefin), cyhoeddwyd 'Imprisonment in Wales: A Factfile', sef set o ddata sy’n benodol i Gymru sy’n edrych ar y system carchardai, gan Ganolfan Llywodraethiant Cymru Prifysgol Caerdydd.

Am y tro cyntaf, mae’r adroddiad hwn yn casglu amrywiaeth o ddata i ddatgelu perfformiad carchardai yng Nghymru, statws yr holl garcharorion o Gymru a lle maent yn cael eu dal.

Cafodd llawer o’r wybodaeth ei chynhyrchu drwy geisiadau Rhyddid Gwybodaeth, cyn cael ei dadansoddi a’i chyflwyno fel adnodd sengl.

Mae yna bum prif carchar i wrywod yng Nghymru, ac mae pob un yn dal cymysgedd o garcharorion euog, carcharorion sydd heb eu collfarnu, carcharorion sydd wedi’u dedfrydu a charcharorion sydd heb eu dedfrydu. Mae capasiti carchardai wedi cynyddu’n raddol ers 2010. Poblogaeth carchardai Cymru ar ddiwedd mis Ebrill 2018 oedd 4,291.

Dyma rai o ganfyddiadau allweddol yr adroddiad:

  • Nid yw carchardai yng Nghymru yn perfformio cystal â charchardai yn Lloegr mewn perthynas ag amrywiaeth o fesurau diogelwch. Mae nifer yr achosion o hunan-niweidio ac ymosodiadau mewn carchardai yng Nghymru wedi cynyddu ar gyfradd uwch nag yn Lloegr ers 2010.
  • Cafwyd mwy o achosion o aflonyddwch yn CEM y Parc yn 2016 a 2017 nag mewn unrhyw garchar arall yng Nghymru a Lloegr.
  • Er gwaethaf cynnydd yng nghapasiti carchardai yng Nghymru, roedd 39% o’r holl garcharorion o Gymru yn cael eu dal mewn carchardai yn Lloegr yn 2017. Mewn llawer o achosion, mae carcharorion o Gymru yn cael eu rhoi mewn sefydliadau sy’n bell o’u cartrefi; roedd carcharorion o Gymru yn cael eu dal mewn 108 o garchardai gwahanol yn 2017.
  • Mae nifer y menywod o Gymru sy’n cael dedfryd o garchar ar unwaith wedi cynyddu gan bron i bumed ers 2011. Mae’r mwyafrif o fenywod o Gymru sy’n cael eu dedfrydu i garchar ar unwaith yn cael eu canfod yn euog o droseddau di-drais. Rhoddwyd dedfrydau o lai na 6 mis i dri chwarter o’r menywod o Gymru a gafodd eu dedfrydu i garchar ar unwaith yn 2016; mae’r gyfradd hon yn uwch na chyfanswm Cymru a Lloegr.
  • Mae nifer y plant o Gymru sydd yn y ddalfa wedi gostwng gan 72% ers 2010. Roedd 45% o’r holl blant o Gymru a oedd yn y ddalfa yn 2017 yn cael eu dal mewn sefydliadau yn Lloegr. Mae’r pellteroedd y mae plant yn eu hwynebu yn y carchar yn lleihau nifer yr ymweliadau teuluol, yn amharu ar wasanaethau cymorth ‘drwy’r gât’ ac yn cynyddu’r ymdeimlad o ddieithrwch ac unigedd y mae plant yn ei brofi mewn carchar.

Dywedodd awdur yr adroddiad, Dr Robert Jones o Ganolfan Llywodraethiant Cymru: “Nod yr adroddiad hwn yw sicrhau bod data carcharu ar gyfer Cymru yn unig ar gael i gynulleidfa eang am y tro cyntaf.

“Gyda ffocws penodol ar ddiogelwch carchardai, mae’n cynnig y wybodaeth ddiweddaraf am amrywiaeth o heriau y mae carchardai yng Nghymru yn eu hwynebu, ac am garcharorion o Gymru sy’n cael eu dal yn Lloegr. Yn anad dim, mae Imprisonment in Wales yn cynnig trosolwg ystadegol o’r system carchardai ar adeg pan fo Llywodraethau Cymru a’r DU yn gweithio i wella polisi cyfiawnder yn y wlad.

“Ni allai’r trosolwg cynhwysfawr hwn fod wedi’i gynhyrchu heb ymdrech sylweddol, gan gynnwys drwy ddefnyddio’r Ddeddf Rhyddid Gwybodaeth. Bydd angen data Cymreig mwy rheolaidd a thryloyw i alluogi’r cyhoedd a gwleidyddion i graffu’n well ar ba mor dda mae’r system yn gweithio.”

Mae Prifysgol Caerdydd a Phrifysgol Abertawe yn cydweithio mewn menter gwerth £3.2m i helpu busnesau Cymru i ddefnyddio technolegau nano a micro arloesol newydd.

Bydd Canolfan NanoIechyd Prifysgol Abertawe, Canolfan Argraffu a Chaenu Cymru a Sefydliad Lled-ddargludyddion Cyfansawdd Prifysgol Caerdydd yn cynnig arbenigedd a chyfleusterau o'r radd flaenaf i gwmnïau sy'n datblygu technolegau, cynhyrchion neu brosesau newydd neu rai sydd eisoes yn bodoli.

Bydd y prosiect, sydd wedi'i gefnogi gan £1.8m o gyllid yr UE, yn cynnig cefnogaeth dechnegol ac arbenigol i roi cwmnïau ar flaen y gad o ran arloesedd mewn sectorau megis gofal iechyd, lled-ddargludyddion, pecynnu a deunyddiau print swyddogaethol.

Bydd hefyd yn helpu hyd at 20 o fentrau cydweithredol i fynd ati i ddatblygu cynhyrchion newydd sy'n barod ar gyfer y farchnad.

ICS

Dywedodd yr Athro Peter Smowton, Rheolwr Gyfarwyddwr y Sefydliad Lled-ddargludyddion Cyfansawdd: "Mae Prifysgol Caerdydd ac ICS yn croesawu'r cyfle hwn i rannu sgiliau a galluoedd â Phrifysgol Abertawe..."

Wrth gyhoeddi'r arian, dywedodd yr Ysgrifennydd Cyllid, yr Athro Mark Drakeford: "Mae gwneud yn siŵr bod gan fusnesau o Gymru fynediad at wybodaeth ac arbenigedd yn ein prifysgolion arobryn yn hanfodol i ysgogi arloesedd a rhoi Cymru mewn sefyllfa i lwyddo yn fyd-eang. Mae hon yn enghraifft gadarnhaol arall o sut mae Llywodraeth Cymru'n buddsoddi arian yr UE i hybu ffyniant a swyddi.

"Mae hefyd yn dangos pa mor bwysig yw sicrhau arian i gymryd lle arian yr UE ar ôl Brexit, er mwyn i ni allu parhau i gyflawni cynlluniau fel hyn, sydd o fudd i bobl a'r economi."

Dywedodd arweinydd Prifysgol Abertawe ar gyfer thema lled-ddargludyddion cyfansawdd y prosiect, Dr Matt Elwin:"Bydd y prosiect hwn yn sicrhau bod gan sector diwydiannol yr ardal fynediad at dri chyfleuster ymchwil o'r radd flaenaf, sy'n cynnig gwasanaeth arbenigol unigryw a thechnolegau newydd i gyflymu'r gwaith o ddatblygu cynhyrchion.

"Rydym yn gyffrous iawn i weithio gyda byd diwydiant yn y maes hwn, ac edrychwn ymlaen at ddatblygu mentrau cydweithredol hirdymor i ddatblygu technolegau perthnasol ar gyfer cynhyrchion cenhedlaeth nesaf at y dyfodol."

Mae Prifysgol Caerdydd yn dathlu pum prosiect cydweithio creadigol gyda busnesau, y llywodraeth a'r gymuned ehangach.

Mae ugeinfed Gwobrau Arloesedd ac Effaith y Brifysgol yn dathlu pŵer partneriaethau.

I nodi'r garreg filltir hon, dewiswyd pum prosiect arobryn cyn cynnal noson wobrwyo gala ymhen tair wythnos - ac mae gan aelodau o'r cyhoedd 20 diwrnod i ddewis eu ffefryn a phleidleisio dros 'Ddewis y Bobl'.

Bydd yr enillydd yn cael iPad. Bydd hefyd yn cael gwahoddiad i gwrdd â thîm 'Dewis y Bobl' cyn ymuno â nhw ar gyfer y cinio a'r seremoni fawreddog ddydd Mawrth 26 Mehefin.

Gallwch bleidleisio tan 12:00 ddydd Gwener 22 Mehefin.

Y pump yn y rownd derfynol yw:

A-Ultra

Gwobr i ddyfais sy’n canfod difrod i arfwisg

A-Ultra yn sicrhau diogelwch ac arbedion

Apple on book in a calssroom

Gwobr arloesi i rwydwaith iechyd ysgolion

Ymchwil yn creu cronfa ddata genedlaethol i lunio polisi

Public Policy Institute meeting

Ymgyrch dros bolisi cyhoeddus gwell yn ennill gwobr

Cydweithredu’n sicrhau tystiolaeth i helpu i wella polisi’r llywodraeth

Telomere on end of chromosome

Gwobr arloesi ar gyfer technoleg ddiagnostig canser

Canfod prognosis cleifion canser mewn genynnau

Wrth siarad am brosiectau sydd wedi cyrraedd y rownd derfynol, dywedodd yr Athro Colin Riordan, Is-Ganghellor Prifysgol Caerdydd: "Mae enillwyr eleni'n enghreifftiau rhagorol o gryfder a dyfnder gwaith y Brifysgol i nodi ugain mlynedd o Wobrau Arloesedd ac Effaith. Mae pob un yn enghraifft nodedig o ymchwil 'byd go iawn' sy'n helpu i achub bywydau a newid cymdeithas, gyda phob un yn darlunio'n berffaith pam y cawsom ein gosod yn ail yng Ngrŵp Russell ar gyfer incwm eiddo deallusol, gan gyfrif am 98% o'r incwm eiddo deallusol a gynhyrchir gan brifysgolion Cymru.”

Dywedodd David Baynes, Prif Swyddog Gweithredu, IP Group plc: "Pleser o’r mwyaf yw noddi'r ugeinfed Gwobrau Arloesedd ac Effaith. "Rwyf i wedi mynychu'r digwyddiad blynyddol eithriadol hwn ers dros ddegawd ar ran IP Group, ac wedi gweld sut mae ffocws strategol Caerdydd ar arloesedd yn parhau i greu dwsinau o gwmnïau newydd rhagorol."

Dywedodd Matthew Smith, Pennaeth adran Addysg Blake Morgan: "Mae'n bleser gennym ymuno â dathliadau ugeinfed pen-blwydd y Gwobrau Arloesedd ac Effaith. Mae arloesedd yn hanfodol ar gyfer economi sy’n ffynnu a chymdeithas deg. Mae gan brifysgolion rôl allweddol wrth wneud yn siŵr bod hyn yn digwydd. Rydym ni'n ymfalchïo yn ein cyswllt hir gyda Phrifysgol Caerdydd ac wrth ein bodd ein bod wedi cynghori'r Brifysgol ar rai o'i phrosiectau arloesedd sy'n torri tir newydd."

Dywedodd Dr Julie Fyles, Cyfarwyddwr Symbiosis IP Ltd: "Mae'n fraint cael dathlu'r flwyddyn pen-blwydd arbennig hon gyda Phrifysgol Caerdydd sydd â rôl hollbwysig yn yr economi wybodaeth. Mae digwyddiadau tebyg yn dangos y gwahaniaeth hanfodol mae'r Brifysgol yn ei wneud yn siapio'r gymuned."

Trefnir y Gwobrau Arloesedd ac Effaith gan Rwydwaith Arloesedd Prifysgol Caerdydd, ac maent wedi bod yn hyrwyddo'r partneriaethau rhwng y Brifysgol â busnesau ers dros ddau ddegawd.

Bydd cytundeb i adeiladu’r rhan nesaf o Gampws Arloesedd Prifysgol Caerdydd yn creu dros 60 o swyddi, prentisiaethau a gosodiadau.

Mae Bouygues UK Limited, cwmni adeiladu blaenllaw sy’n hen law ar adfywio ardaloedd trefol, wedi ymrwymo i ddatblygu iard reilffordd segur yn ganolbwynt ar gyfer arloesedd.

Bydd Campws Arloesedd Caerdydd (CIC) yn cynnig cyfleusterau arloesol fydd yn helpu ymchwilwyr, myfyrwyr a’r diwydiant i gydweithio er mwyn creu mentrau sy'n creu cynhyrchion, cwmnïau deillio, busnesau newydd a mentrau cymdeithasol.

Bydd y gwaith ar y safle yn creu swyddi ar unwaith mewn meysydd adeiladu a chrefftau cysylltiedig. Pan gaiff ei agor yn swyddogol, bydd y campws yn gartref i gannoedd o ymchwilwyr academaidd, myfyrwyr a staff y Brifysgol yn gweithio ochr yn ochr â’r sectorau preifat, cyhoeddus a'r trydydd sector i fanteisio ar syniadau newydd.

Bydd y campws, ym Mharc Maendy, yn cynnwys dwy ganolfan dechnoleg newydd. Bydd un ohonynt yn gartref i SPARK, parc ymchwil gwyddorau cymdeithasol cyntaf y byd a'r Ganolfan Arloesedd - gofod creadigol ar gyfer dechrau busnes, cwmnïau deillio a phartneriaethau. Bydd y llall yn gartref i ddau sefydliad ymchwil gwyddonol blaenllaw - Sefydliad Lled-ddargludyddion Cyfansawdd a Sefydliad Catalysis Caerdydd.

Dywedodd yr Athro Colin Riordan, Llywydd ac Is-ganghellor Prifysgol Caerdydd: “Mae Campws Arloesedd Caerdydd wrth wraidd ein hymrwymiad hirdymor i greu ffyniant cymdeithasol ac economaidd yng Nghymru er budd pawb. Mae’n bleser gennym weithio gyda Bouygues DU er mwyn creu 'Cartref Arloesedd' fydd yn rhyddhau pŵer ymchwil...”

Mae Campws Arloesedd Caerdydd eisoes wedi denu llawer o arian mewn buddsoddiadau ar y cyd gan gynnwys £17 miliwn o Gronfa Buddsoddi Partneriaeth Ymchwil y DU, £13 miliwn gan Swyddfa Cyllid Ewropeaidd Cymru a £12 miliwn gan Lywodraeth Cymru.

Dywedodd Ysgrifennydd yr Economi, Ken Skates: “Rydym yn falch o gefnogi Campws Arloesedd Caerdydd yn uniongyrchol. Mae'r prosiect yn cyd-fynd â'n Cynllun Gweithredu Economaidd, a gyhoeddais ym mis Rhagfyr, sy'n nodi dull clir ar draws y llywodraeth gyfan ar gyfer adeiladu sylfeini cryfach ar gyfer ein heconomi, ac atgyfnerthu diwydiannau y dyfodol...”

Enillodd Bouygues DU y cytundeb ar gyfer y campws oherwydd eu gwaith trawiadol ar brosiectau tebyg, gan gynnwys adeiladu datblygiadau o bwys ym maes addysg uwch ar draws Cymru, y DU ac yn fyd-eang. Bydd y gwaith adeiladu’n helpu i greu swyddi mewn rheoli adeiladwaith, swyddi technegol a masnachol, yn ogystal â phrentisiaethau ar gyfer llawer o bobl leol.

Dywedodd Rob Bradley, Cyfarwyddwr Rheoli Rhanbarthol Bouygues DU: "Mae hwn yn ddatblygiad arwyddocaol i Brifysgol Caerdydd lle byddwn yn defnyddio ein tîm technegol cryf i gyflawni prosiect modern er mwyn darparu manteision economaidd sylweddol i’r Brifysgol a rhanbarth ehangach Prifddinas Caerdydd. Bydd ein hymrwymiad i’r rhanbarth yn sicrhau bod y prosiect hwn yn cyfrannu at gynyddu sgiliau lleol, datblygiad a chyflogaeth yng Nghymru. Byddwn yn darparu o leiaf 30 o leoliadau gwaith, yn creu dros 35 o swyddi newydd a phrentisiaethau, ac yn cyflawni dros 1685 o wythnosau hyfforddiant. Byddwn hefyd yn hwyluso lleoliadau ar gyfer myfyrwyr sy'n astudio pensaernïaeth a sicrhau ein bod yn gweithio'n agos gyda'r gymuned leol drwy gydol cyfnod y cynllun."

Mae Prifysgol Caerdydd yn trawsnewid ei hystâd ar gyfer yr 21ain ganrif - yr uwchraddiad mwyaf i’r campws ers cenhedlaeth. Mae disgwyl i’r gwaith ar y campws fod wedi’i gwblhau erbyn 2021.

Partneriaid y prosiect:

  • Arloesedd Canolog
    • Hawkins Brown (penseiri)
    • Arup (dylunio peirianneg gwasanaethau)
    • Jacobs (dylunio peirianneg strwythurol)
  • Cyfleuster Ymchwil Drosiadol
    • HOK (penseiri)
    • Jacobs (dylunio peirianneg gwasanaethau / dylunio peirianneg strwythurol)
  • Public realm
    • BDP (penseiri)
    • Jacobs (dylunio peirianneg gwasanaethau / dylunio peirianneg strwythurol)

Cyd-bartneriaid:

  • Faithful+Gould (ymgynghorydd cost)
  • Buro Four (rheolwr prosiect)

Mae partneriaeth a hyrwyddodd gydweithio rhwng academyddion a Llywodraeth Cymru yn dathlu gwobr arloesi am helpu i wella effeithiolrwydd cyflawni polisïau drwy roi mynediad uniongyrchol i Weinidogion y Llywodraeth at dystiolaeth annibynnol a dadansoddi arbenigol.

Mae’r bartneriaeth rhwng y Sefydliad Polisi Cyhoeddus i Gymru a Llywodraeth Cymru wedi ennill y Wobr Effaith ar Bolisi yng Ngwobrau Arloesi ac Effaith Prifysgol Caerdydd.

Cydweithredu’n sicrhau tystiolaeth i helpu i wella polisi’r llywodraeth.

Helpodd y Sefydliad i Weinidogion nodi eu hanghenion tystiolaeth gan roi mynediad iddynt i arbenigwyr o bob rhan o Gymru, y DU a thu hwnt. Rhwng 2013 a 2017, cwblhaodd fwy na 70 o astudiaethau a gweithiodd gyda mwy na 200 o arbenigwyr.

Arweiniodd y llwyddiant at y Cyngor Ymchwil Economaidd a Chymdeithasol a Llywodraeth Cymru’n dyfarnu £6.1m i Brifysgol Caerdydd sefydlu Canolfan Polisi Cyhoeddus Cymru.  Mae’r Ganolfan, a lansiwyd yn Hydref 2017, yn parhau â gwaith Sefydliad Polisi Cyhoeddus i Gymru ac yn ei ymestyn i roi cymorth i fyrddau iechyd, cynghorau lleol a gwasanaethau cyhoeddus lleol.

Dywedodd Steve Martin, Athro Polisi Cyhoeddus a Rheoli yn Ysgol Fusnes Caerdydd a Chyfarwyddwr Canolfan Polisi Cyhoeddus Cymru, fod y bartneriaeth wedi gosod sylfeini cryf i sicrhau polisi cyhoeddus gwell yng Nghymru.
“Mae’r Ganolfan newydd yn adeiladu ar lwyddiant Sefydliad Polisi Cyhoeddus i Gymru drwy barhau i alluogi Gweinidogion Llywodraeth Cymru i ddefnyddio tystiolaeth a dadansoddi annibynnol awdurdodol...”

Mae’r dull arloesol hwn o lunio polisi cyhoeddus wedi’i ganmol gan y Sefydliad Cydweithredu a Datblygu Economaidd a denu sylw gan nifer o wledydd eraill.  Er enghraifft, mae gweision sifil yng Ngogledd Iwerddon wrthi’n sefydlu sefydliad tebyg i weithio gyda’u Gweinidogion.

Dywedodd Andrew Slade, Cyfarwyddwr Cyffredinol, Llywodraeth Cymru: “Mae’r cydweithrediad wedi dod â buddion helaeth i Lywodraeth Cymru. Arweiniodd at ryngweithio agosach rhwng gweinidogion ac academyddion ar sylfaen annibynnol, ffyddiog - a chreodd dull a sbardunir gan alw, gan roi gwybodaeth i Weinidogion yn y ffordd gywir ar yr adeg gywir. Diolch i’r bartneriaeth, mae Llywodraeth Cymru wedi gallu cwblhau aseiniadau sy’n aml yn gymhleth am gost isel, hwyluso gweithdai a datblygu briffiau arbenigol wyneb yn wyneb i weinidogion, gan ein helpu i gyflawni polisi cyhoeddus mwy effeithiol.”

Mae’r bartneriaeth hefyd wedi arwain at recriwtio a datblygu ymchwilwyr ar ddechrau eu gyrfaoedd, gan eu galluogi i fod yn rhan o ymchwil sy’n berthnasol i bolisi, a datblygu deunyddiau addysg i ddwy raglen meistr.

Mae prawf sy’n rhagdybio pa mor ymwthiol y bydd mathau cyffredin o ganser ac yn nodi ymatebion cleifion i’r driniaeth wedi ennill gwobr arloesi.

Gan weithio mewn partneriaeth â Bwrdd Iechyd Prifysgol Caerdydd a’r Fro, TeloNostiX, cwmni lled braich o Brifysgol Caerdydd, datblygwyd adnodd prognostig sy’n helpu clinigwyr a chleifion i ddeall yr angen tebygol am driniaeth ac i ddewis y driniaeth fwyaf priodol.

Gall rhagweld canlyniad mathau cyffredin o ganser fel canser y fron a Lewcemia Lymffositig Cronig (LLC), a helpu i nodi cleifion sydd angen triniaeth gynnar, neu ddim.

Enillodd y Wobr Arloesi mewn Arloesedd Meddygol yng Ngwobrau Arloesi ac Effaith Prifysgol Caerdydd eleni.

TeloNostiX

Mae’r gwaith yn seiliedig ar ddadansoddi hyd telomerau - capiau sydd ym mhennau cromosomau sy’n amddiffyn gwybodaeth genetig rhag niwed.

Mae’r dechnoleg - a elwir yn Ddadansoddiad Hyd Telomer Unigol (STELA) - wedi’i defnyddio gan TeloNostiX diolch i gydweithrediad agos, 10 mlynedd rhwng yr Athrawon Duncan Bird, Christopher Fegan a Christopher Pepper yn Ysgol Feddygaeth Prifysgol Caerdydd.

Dadansoddodd yr astudiaeth sylfaenol grŵp o gleifion LLC a chanfu fod gan bob un o’r cleifion â chlefyd datblygedig delomerau byr iawn yn eu celloedd canser. Roedd gan gleifion â chlefyd ar gam cynnar a oedd heb symud ar driniaeth glinigol eto ystod o hyd telomerau, felly damcaniaethodd y tîm y gallai hyd telomer ragweld pa gleifion cam cynnar fyddai’n gweld eu clefyd yn datblygu’n glinigol. Dangoswyd taw dyma’r achos, ac aethpwyd ymlaen i ddangos ei fod yn llawer gwell wrth ragweld cynnydd clefyd nag unrhyw un o’r marcwyr prognostig presennol.

“Mae ein profion yn rhoi gwybodaeth brognostig fanwl gywir a fydd yn galluogi cleifion canser a’u clinigwyr i wneud penderfyniadau clinigol gwybodus ynghylch eu clefyd. Rydym yn edrych ymlaen at ryddhau’r prawf i gleifion yn y dyfodol agos,” meddai’r Athro Baird, Prif Swyddog Technoleg, TeloNostiX.

Ar ôl profi fod y prawf yn rhagweld datblygiad clinigol clefyd, aethai’r tîm ymlaen i weld a allai eu technoleg ragweld yr ymateb i gemotherapïau safonol. Mae TeloNostiX bellach wedi cadarnhau, mewn tri chohort profion clinigol annibynnol, taw STELA yw’r rhagfynegydd mwyaf dibynadwy wrth ragweld yr ymateb i driniaeth.

“Mae’r canfyddiad fod hyd telomerau hefyd yn rhagweld yr ymateb i gemotherapi a chemo-imiwnotherapi’n foment ddiffiniol yn y prosiect,” meddai’r Athro Fegan, y Prif Swyddog Clinigol, TeloNostiX. “Mae’r arfau therapiwtig sydd ar gael i oncolegwyr yn ehangu bron bob dydd, felly mae’r gallu i baru’r cleifion cywir â’r cyffur(iau) cywir yn un o’r ystyriaethau clinigol pwysicaf.”

Mae STELA’n fwy pwerus nag unrhyw gystadleuydd ar y farchnad fel biofarciwr prognostig a all ragweld ymateb cleifion i driniaeth “safon aur”.

“Mae’n unigryw yn ei allu i ganfod telomerau o fewn ystodau hyd, a phryd maen nhw’n camweithredu ac yn gallu ymasu i gromosomau eraill,” ychwanegodd yr Athro Pepper, Prif Swyddog Gwyddonol, TeloNostiX, a chyn-Ddeon Ymchwil yn Ysgol Feddygaeth Prifysgol Caerdydd sydd bellach ym Mhrifysgol Sussex.

“Gall yr ymasu hwn fod ar ffurf trawsblygiad genomig mawr a chwarae rôl allweddol wrth sbarduno datblygiad tiwmor ac ymwrthedd therapiwtig.”

Mae TeloNostiX eisoes yn gweithio gyda chwmnïau fferyllol mawr ac wedi datblygu STELA drwy system mewnbwn uchel, i ganiatáu ar gyfer profion clinigol helaeth. Ariannwyd y gwaith ategol yn y labordai academaidd drwy grantiau gan Ymchwil Canser y DU, Bloodwise, Ymchwil Iechyd a Gofal Cymru a’r Life Sciences Bridging Fund.   Mae’r cwmni eisoes wedi sicrhau arian grant gan Bloodwise ac InnovateUK.

Having already proven that their test predicted for clinical progression, the team went on to determine whether their technology could predict for response to standard chemotherapies. TeloNostiX has now confirmed, in three independent clinical trials cohorts, that STELA is the most reliable predictor of treatment response.

“The finding that telomere length also predicts for response to chemotherapy and chemo-immunotherapy was a defining moment in the project,” said Professor Fegan, Chief Clinical Officer, TeloNostiX. “The therapeutic arsenal available to oncologists is expanding almost daily, so the ability to match the right patients with the right drug(s) is one of the most important clinical considerations.”

STELA is more powerful than any market competitor as a prognostic biomarker and can predict patient response to “gold standard” treatment.

“It is unique in its ability to detect telomeres within the length ranges at which they become dysfunctional and capable of fusion to other chromosomes,” added Professor Pepper, Chief Scientific Officer, TeloNostiX and former Dean of Research at Cardiff University School of Medicine, now at the University of Sussex.

“These fusions can lead to large-scale genomic mutations and play a key role in driving tumour progression and therapeutic resistance.”

TeloNostiX, is already working with major pharmaceutical companies and has developed STELA into a high-throughput system, to allow for large-scale clinical testing. The underpinning work in the academic laboratories was funded by grants from Cancer Research UK, Bloodwise, Health and Care Research Wales and the Life Sciences Bridging Fund. The company has also attracted grant funding from Bloodwise and InnovateUK.