Ewch i’r prif gynnwys

2018

Mae partneriaeth £5m rhwng Airbus a Phrifysgol Caerdydd i fynd i’r afael â seiberddiogelwch byd-eang wedi ennill Gwobr Effaith Ryngwladol.

Mae’r cydweithrediad wedi arwain at ddatblygu Canolfan Ragoriaeth mewn Dadansoddeg Seiberddiogelwch Airbus - y gyntaf o’i math yn Ewrop. Gydag arbenigwyr o Airbus, bydd ymchwilwyr Prifysgol Caerdydd yn gwneud astudiaethau arloesol i ddysgu peirianyddol, dadansoddi data, a deallusrwydd artiffisial ar gyfer canfod ymosodiadau seiber.

Yn enillydd yng Ngwobrau Arloesi ac Effaith Prifysgol Caerdydd eleni, nod y prosiect yw datblygu ffyrdd newydd o ddiogelu rhwydweithiau TG corfforaethol, eiddo deallusol, a seilwaith cenedlaethol hanfodol rhag ymosodiadau seiber.

Mae’r Ganolfan - a agorodd yn 2017 - yn adeiladu ar gydgytundeb i ddatblygu rhaglenni academaidd sy’n berthnasol i’r diwydiant ym maes seiberddiogelwch yn y Brifysgol, i lenwi’r bwlch sgiliau sy’n bodoli yn y maes. Ategir rhannu gwybodaeth rhwng Airbus a’r Brifysgol drwy gyfleoedd secondiad a lleoliadau diwydiannol i ymchwilwyr a myfyrwyr.

Dywedodd Dr Pete Burnap, Cyfarwyddwr Canolfan Ragoriaeth mewn Dadansoddeg Seiberddiogelwch, Prifysgol Caerdydd: “Diben dadansoddi seiberddiogelwch yw gwrthsefyll ymosodiadau seiber yn well drwy greu modeli data er mwyn canfod ymddygiad maleisus a'i atal cyn iddo achosi niwed mawr. Yn ogystal, bydd yn deall beth sy'n ysgogi'r ymddygiad hwn, beth yw ei effaith bosibl, a sut i rybuddio am ddiogelwch ymhlith y rhai sy'n gwneud penderfyniadau ac yn llunio polisïau...”

Mae’r bartneriaeth wedi arwain at Airbus yn creu technolegau cysylltiedig newydd sydd wedi trawnsewid asesu risg yn y DU ac yn rhyngwladol. Mae’r gwaith wedi llywio polisi Llywodraeth y DU ar Seilwaith Cenedlaethol Hanfodol, creu modelau risg newydd i asesu amddiffynfeydd seiber, ac adeiladu’r hyn sydd i bob pwrpas yn ‘broffiliau DNA’ o ymddygiad drwgwedd sydd wedi bod yn fwy effeithiol wrth ganfod drwgwedd mewn amgylcheddau corfforaethol mawr. Mae’r ymchwil hefyd wedi arwain at ddulliau datblygedig o fynd i’r afael â drwgwedd sydd wedi’i integreiddio i amddiffynfeydd rheng flaen Airbus.

Dywedodd yr Athro Kevin Jones, Pennaeth Pensaernïaeth, Arloesi a Sgowtio Seiberddiogelwch Airbus: “Mae cydweithio â Phrifysgolion blaenllaw fel Prifysgol Caerdydd i wneud gwaith ymchwil, datblygu dysgu peirianyddol soffistigedig, dadansoddi data, ac mae DA er mwyn canfod ymosodiadau seiber yn ddull allweddol o ddiogelu systemau hanfodol yn y dyfodol, lle bydd awtomatiaeth yn hollbwysig.

“Mae lansio Canolfan Ragoriaeth mewn Dadansoddeg Seiberddiogelwch Airbus yn fodd o droi ymchwil yn weithred yn gyflym. Mae hyn yn sicrhau bod ymchwilwyr yn gallu cael mynediad at y technegau a'r data diweddaraf, ac yn cael eu cefnogi gan arbenigwyr o Airbus hefyd.”

Bydd y cydweithredwyr yn cynnal cynhadledd ryngwladol yn ddiweddarach eleni. Ymhlith y buddion eraill mae lleoliadau israddedig yn Airbus, EPSRC a dyfarniadau PhD a ariennir gan Airbus, darlithoedd gwadd gan staff Airbus a bwrdd ymgynghori newydd i raglen MSc a addysgir ar seiberddiogelwch.

Mae partneriaeth sydd am wella iechyd a lles myfyrwyr ysgol yng Nghymru wedi’i chydnabod â gwobr arloesi.

Mae’r Rhwydwaith Ymchwil Iechyd Ysgolion (SHRN) wedi dod ynghyd ag ymchwilwyr gwyddorau cymdeithasol ac arbenigwyr i greu a throsi ymchwil â dysgwyr ysgol uwchradd ledled Cymru yn bolisi ac yn arfer.

Dan arweiniad yr Athro Simon Murphy, Ysgol y Gwyddorau Cymdeithasol, mae SHRN yn bartneriaeth rhwng Prifysgol Caerdydd, Llywodraeth Cymru, Iechyd Cyhoeddus Cymru ac Ymchwil Canser y DU.

Enillodd y Wobr Arloesi mewn Gofal Iechyd yng Ngwobrau Arloesi ac Effaith Prifysgol Caerdydd eleni.

Gwobr arloesi i rwydwaith iechyd ysgolion.

Y rhwydwaith yw’r mwyaf o’i fath yn y byd ac mae wedi tyfu o 69 o ysgolion yn 2013 i 212 heddiw. Mae’n casglu data ddwywaith y flwyddyn gan fwy na 100,000 o fyfyrwyr ledled Cymru rhwng 11 a 18 oed.

Caiff yr ystadegau hyn eu rhoi’n ôl i randdeiliaid ar bob lefel (gan gynnwys ysgolion, awdurdodau lleol, Llywodraeth Cymru ac Iechyd Cyhoeddus Cymru) i lunio polisi’n lleol ac ar draws Cymru.

Dywedodd yr Athro Murphy: “Mae’n wych ennill y Wobr Arloesi mewn Gofal Iechyd. Mae’r ysgol uwchradd yn adeg pwysig iawn i iechyd pobl ifanc a’u datblygu yn y dyfodol...”

Mae ysgolion sy’n ymuno â’r Rhwydwaith yn cael Adroddiad Iechyd a Lles Myfyrwyr unigol bob dwy flynedd, sy’n rhoi data ar les emosiynol a chorfforol allweddol eu myfyrwyr ynghyd â data cenedlaethol at ddibenion cymharu.
Defnyddiwyd data o arolwg 2015 SHRN yn helaeth gan Lywodraeth Cymru, gan gynnwys brîff y Cynulliad Cenedlaethol ar e-sigarennau. Gwnaeth hefyd helpu i lunwyr polisi asesu’r cynnydd a wnaed yn strategaeth camddefnyddio sylweddau 2016-18, ‘Gweithio gyda’n Gilydd i Leihau Niwed’, a llywiodd Ddeddf Trais yn Erbyn Menywod, Cam-drin domestig a Thrais Rhywiol (Cymru) 2015.

Dywedodd Dr Julie Bishop, Cyfarwyddwr Gwella Iechyd, Iechyd Cyhoeddus Cymru: “Mae’r Rhwydwaith Ymchwil Iechyd Ysgolion yn adnodd unigryw a hyblyg i Gymru. Mae ganddo rôl allweddol i’w chwarae wrth lunio polisïau sy’n effeithio ar fywydau myfyrwyr ysgol uwchradd yng Nghymru. Mae’r Rhwydwaith yn casglu data’n ôl rhywedd a grŵp blwyddyn gyda chyfartaledd cenedlaethol at ddibenion cymharu sy’n cynnwys ystod gwerthfawr o bynciau, o fwyta’n iach a gweithgarwch corfforol, iechyd a lles meddwl ac emosiynol, ysmygu a defnyddio alcohol, rhyw a pherthnasau, a dyfodol iach i bobl ifanc.”

Mewn pum mlynedd, mae SHRN hefyd wedi sbarduno 30 prosiect ymchwil i lywio’r hyn a wnaiff ysgolion, gyda dros £8.4m wedi’i roi mewn grantiau, gan gynnwys 11 ysgoloriaeth PhD.

Mae cydweithrediad a ddatblygodd ddyfais canfod difrod i arfwisg filwrol wedi ennill gwobr arloesi.

Daeth Ysgol Beirianneg Prifysgol Caerdydd ynghyd â Microsemi, sydd â’i bencadlys yng Nghaliffornia, i ddatblygu A-Ultra - system law ysgafn sy’n defnyddio uwchsain i ganfod difrod i offer amddiffynnol personol.

Enillodd y cydweithrediad wobr Arloesi Busnes yng Ngwobrau Arloesi ac Effaith Prifysgol Caerdydd eleni.

https://www.youtube.com/watch?v=cv27dnA_1Yw&feature=youtu.be

Caiff tua phum miliwn o unedau arfwisg a ddefnyddir gan luoedd arfog y DU eu cludo’n achlysurol i bedwar ban byd am arolygiad pelydr-X, sy’n gostus iawn.

Mae system A-Ultra’n galluogi i gadernid arfwisg amddiffynnol gael ei fonitro’n lleol, gan wella diogelwch lluoedd arfog y DU a sicrhau arbedion i’r Weinyddiaeth Amddiffyn.

Mae’r dechnoleg yn defnyddio troswr i anfon tonfeddi uwchsain ar draws wyneb yr arfwisg sy’n mynd at droswr arall. Os yw arwyneb yr offer amddiffynnol wedi’i ddifrodi, gall y system ei ‘fethu’ neu ei ‘basio’ yn unol ag amodau maes milwrol - gan greu canlyniadau sy’n gymaradwy â dulliau profi mewn labordy.

Dywedodd Dr Rhys Pullin, yr Ysgol Beirianneg: “Mae’n wych ennill y Wobr Arloesi Busnes. Mae’r cydweithrediad wedi sicrhau buddion helaeth i’r Ysgol a’r Brifysgol. Mae defnyddiau’r dechnoleg hon yn mynd y tu hwnt i arfwisg, gan arwain y ffordd at gydweithredu yn y dyfodol.

“Mae’r cydweithrediadau hyn wedi ein helpu i greu cais Innovate U.K. £1m - gyda Microsemi, sydd â’i bencadlys yn Nghil-y-coed, Aston Martin Lagonda a Shape Machining. Rydym hefyd wedi datblygu patent a recriwtio ymchwilydd rhagorol, Dr. Ryan Marks, ynghyd â phedwar aelod o staff...”

Dywedodd Martin McHugh, Pennaeth Busnes a Datblygu Technoleg Microsemi: “Mae’n anrhydedd ac yn bleser derbyn y wobr hon. Mae datblygiad A-Ultra wedi dod â buddion sylweddol. Mae wedi galluogi Microsemi i adeiladu ar ei dechnoleg cydran ymgorfforedig, datblygu cynnyrch ategol newydd ac o bosibl creu swyddi a chyfleoedd o gyw beirianwyr.”

Disgwylir i fuddion A-Ultra gael eu gwireddu’n llawn pan fydd yr MoD yn rhyddhau adroddiad ar y prosiect i’r holl gwmnïau sy’n gwneud cais i ddatblygu system arfwisg VIRTUS.

Mae pobl ifanc mewn gofal maeth yng Nghymru yn profi canlyniadau iechyd rhywiol gwaeth, yn ôl canfyddiadau ymchwil ym Mhrifysgol Caerdydd.

Dr Louise Roberts, o'r Ysgol Gwyddorau Cymdeithasol, oedd yn arwain y papur ymchwil, oedd yn gynnyrch cydweithio rhwng y Ganolfan Datblygu a Gwerthuso Ymyriadau Cymhleth er mwyn Gwella Iechyd y Cyhoedd (DECIPHer) a'r Ganolfan Ymchwil a Datblygu Gofal Cymdeithasol i Blant (CASCADE).

Dadansoddwyd data a gasglwyd yn flaenorol yn Arolwg Rhwydwaith Ymchwil Iechyd Ysgolion Cymru. Datgelodd yr arolwg, y cymerodd dros 35,000 o bobl ifanc Cymru ran ynddo, fod pobl mewn gofal maeth yn sylweddol fwy tebygol o adrodd eu bod wedi cael cyfathrach rywiol erioed, a bod y gyfathrach wedi digwydd ar oed cynharach.

Ar adeg eu cyfathrach ddiwethaf, roeddent hefyd dair gwaith yn fwy tebygol o nodi nad oeddent yn defnyddio condom ac yn sylweddol llai tebygol o fod wedi defnyddio'r bilsen atal cenhedlu.

Cyfaddefodd cyfran uwch o bobl ifanc mewn gofal maeth hefyd eu bod wedi anfon delwedd rywiol eglur ohonynt eu hunain, neu fod delwedd rywiol eglur ohonynt wedi'i hanfon ymlaen heb eu caniatâd, o'u cymharu â phobl ifanc oedd â mathau eraill o drefniadau byw.

Yn ogystal ag ystyried profiadau pobl ifanc, cynhaliodd ymchwilwyr 22 o gyfweliadau gyda gweithwyr iechyd proffesiynol ar draws yr holl awdurdodau lleol yng Nghymru.

Mynegodd y rheini a gymerodd ran beth hyder yng nghyflwr y system gofal i adnabod ac ymateb i anghenion rhywiol pobl ifanc. Ond canfuwyd fod effeithiolrwydd y system yn cael ei danseilio gan adnoddau annigonol a chapasiti proffesiynol cyfyngedig, oherwydd effaith toriadau cyllid a mesurau llymder.

Amlygodd gweithwyr proffesiynol hefyd bryderon ynghylch ceisio achub y blaen ar risgiau'n gysylltiedig ag iechyd rhywiol a beichiogrwydd heb ei gynllunio, ac ar yr un pryd ceisio osgoi hybu, annog neu gydoddef gweithgarwch rhywiol cynnar.

Pwysleisiwyd dylanwad profiadau pobl ifanc cyn ac yn ystod gofal y wladwriaeth yn y dewisiadau roeddent yn eu gwneud. I rai, roedd chwilio am gariad, perthynas deuluol neu berthyn yn ddylanwadau pwerus ar eu hymddygiad, waeth beth oedd y ddarpariaeth ar gyfer cyngor ar iechyd rhywiol.

Dywedodd Dr Louise Roberts, Cydymaith Ymchwil yn y Ganolfan Ymchwil a Datblygu Gofal Cymdeithasol i Blant: "Mae'r canfyddiadau'n cynnig tystiolaeth werthfawr o ganlyniadau iechyd rhywiol gwaeth i bobl ifanc mewn gofal yng Nghymru. Maent yn teilyngu sylw polisi ac ymarfer o'r newydd i sicrhau bod pobl ifanc yn cael cefnogaeth effeithiol yn y maes hwn. Awgrymwn y dylid ymgymryd ag ymdrechion i fynd i'r afael â'r anfantais hon 'gyda' phobl ifanc mewn gofal yn hytrach nag 'ar eu cyfer' a dylid cydnabod anghenion emosiynol yn ogystal â rhai ymarferol."

Mae 'Sexual health outcomes for young people in state care: Cross-sectional analysis of a national survey and views of social care professionals in Wales' ar gael yma.

Mae tri academydd wedi cael cydnabyddiaeth am eu gwaith rhagorol mewn seremoni wobrwyo fawreddog.

Mae Cymdeithas Ddysgedig Cymru yn cydnabod rhagoriaeth ac yn dathlu etifeddiaeth llwyddiant yng Nghymru.

Cafodd yr Athro Graham Hutchings FRS wobr Menelaus am ragoriaeth ym maes peirianneg a thechnoleg.

Yr Athro Hutchings yw cyfarwyddwr Sefydliad Catalysis Caerdydd a deiliad teitl Athro Regius, ac ef yw un o arbenigwyr mwyaf blaenllaw'r byd ym maes catalysis.

Yr Athro Lynne Boddy, o Ysgol y Biowyddorau, yw enillydd haeddiannol medal Frances Hoggan eleni. Mae’r wobr hon yn cydnabod ac yn dathlu cyfraniad eithriadol menywod sy’n gysylltiedig â Chymru ym meysydd gwyddoniaeth, meddygaeth, peirianneg, technoleg a mathemateg.

Mae’r Athro Boddy yn ecolegydd ffwng. Nod ei gwaith yw dyfnhau ein dealltwriaeth o ffyngau - sy’n hanfodol i ecosystemau daearol y Ddaear. Maent yn ffynonellau pwysig o fwyd i nifer o rywogaethau, gan gynnwys bodau dynol, sy’n bresennol mewn cyrff ffrwythau wedi’u hamaethu, burum mewn bara a chwrw, a rhai cigoedd a chaws. Maent hefyd yn cynhyrchu llawer o gyffuriau buddiol yn ogystal â chemegau diwydiannol.

Mae hi’n eiriolwr brwdfrydig, sy’n rhannu ei hymchwil gyda chynulleidfa ehangach drwy rhoi sgyrsiau, cymryd rhan mewn digwyddiadau bioleg a natur, a thrwy’r cyfryngau. Mae digwyddiadau yn cynnwys Diwrnod Ffwng y DU, ac mae hi wrthi’n ceisio ei ehangu yn Ddiwrnod Rhyngwladol y Ffwng.

Dywedodd yr Athro Boddy: “Anrhydedd o’r mwyaf yw derbyn y wobr hon, yn fwy o bosibl gan fod y medal wedi’i enwi ar ôl rhywun oedd wedi gorfod gwneud ymdrech eithriadol i gael y cyfle i weithio mewn pwnc STEMM.

“Mae’n amlwg bod nifer fawr o fyfyrwyr a chydweithwyr wedi gweithio’n anhygoel o galed ac wedi cyfrannu’n fawr at y canfyddiadau sydd wedi arwain at dderbyn medal Frances Hoggan. Mae’r wobr hon ar eu cyfer nhw gymaint ag ydyw ar fy nghyfer i, a diolchaf iddynt o waelod calon am eu dycnwch, bywiogrwydd, medr arbrofol a thrafodaethau ysgogol.”

Mae Dr Dawn Mannay, Uwch-ddarlithydd yn Ysgol y Gwyddorau, wedi derbyn Medal Dillwyn ar gyfer y Gwyddorau Cymdeithasol, Addysg a Busnes. Mae’r medal yn dathlu cyfraniad ymchwilwyr eithriadol ar ddechrau eu gyrfa sydd â chysylltiad â Chymru.

Mae ymchwil Dr Mannay yn canolbwyntio ar anghydraddoldebau sy’n ymwneud â dosbarth, rhyw ac addysg. Mae wedi gweithio gydag Ymddiriedolaeth Wellcome ar brosiect sy’n canolbwyntio ar brofiadau mamau yng Nghymru sydd wedi’u gwthio i’r ymylon.

Mae hi hefyd wedi bod ynghlwm ag ymchwil a gweithgareddau effaith sy’n ceisio gwella profiadau addysgol a deilliannau i bant a phobl ifanc mewn gofal. Roedd hyn yn cynnwys prosiect blaenllaw, wedi’i ariannu gan Lywodraeth Cymru, fu’n edrych ar brofiadau addysgol a safbwyntiau, cyrhaeddiad, cyflawniad a dyheadau plant a phobl ifanc sy’n derbyn gofal yng Nghymru (prosiect LACE).

Dr Mannay a lwyddodd sefydlu ExChange: Care and Education yn 2017, gwefan sy’n cynnal deunyddiau mynediad am ddim, astudiaethau achos, a’r canllawiau arfer gorau i rhanddeiliaid sydd â diddordeb mewn addysg plant a phobl ifanc sydd â profiad o ofal.

Wrth ennill y wobr, dywedodd Dr Mannay: “O gofio hanes Medal Dillwyn ac enw da Cymdeithas Ddysgedig Cymru, roedd yn anrhydedd cael fy enwebu ar gyfer y wobr, a’i derbyn. Rwy’n gobeithio parhau â fy ymchwil a gweithio gyda myfyrwyr i wneud yn siŵr bod Prifysgol Caerdydd yn cynhyrchu cenhedlaeth newydd o raddedigion sy’n gallu cyfrannu at greu gwell tirlun cymdeithasol ac economaidd, ac un mwy cyfartal.”

Cyhoeddwyd yr enillwyr mewn seremoni yng Ngholeg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru ar 24 Mai.

Arddangosfa ymchwil a thechnolegau sy'n arwain y byd

Mae Prifysgol Caerdydd yn dathlu Gŵyl Arloesedd Cymru 2018 gyda digwyddiadau ledled y campws.

Bydd yr arddangosfa dros bythefnos rhwng 16 a 30 Mehefin yn tynnu sylw at syniadau a thechnolegau o'r radd flaenaf cynnig manteision go iawn i Gymru.

Mae digwyddiadau'r Brifysgol yn cynnwys Gwobrau Arloesedd ac Effaith 2018 ddydd Mawrth 16 Mehefin sy'n dathlu mentrau cydweithredol llwyddiannus a chysylltiadau'r Brifysgol â byd busnes.

Mae digwyddiadau eraill y Brifysgol ar gyfer y pythefnos yn cynnwys:

  • 19 Mehefin - digwyddiad swyddogol i agor Ystafell Lân y Sefydliad Lled-ddargludyddion Cyfansawdd ar ei newydd wedd (drwy wahoddiad yn unig);
  • 27 Mehefin - Argraffu 3D ar gyfer (Ail) Gweithgynhyrchu: Heriau a'r Ffordd Ymlaen – Gweithdy Diwydiant, Ysgol Busnes Caerdydd, hanner dydd – 4.30pm;
  • 27 Mehefin – Digwyddiad Micro Gyflwyniadau y Sefydliad Siartredig ar gyfer Rheoli Dŵr a'r Amgylchedd ynglŷn ag ymchwil hydro-amgylcheddol.
  • 28 Mehefin – 'Archfygiau: diwedd meddygaeth fodern?' Techniquest, Bae Caerdydd.

Meddai’r Athro Hywel Thomas, Dirprwy Is-Ganghellor Ymchwil, Arloesedd ac Ymgysylltu Prifysgol Caerdydd: "Mae Prifysgol Caerdydd yn falch o chwarae rhan arweiniol yng Ngŵyl Arloesedd Cymru. Mae troi syniadau ymchwil yn gynhyrchion a ffyrdd gwaith y dyfodol yn ddibynnol ar bartneriaethau, felly rydym wrth ein bodd bod yr Ŵyl yn annog pobl o wahanol sectorau i fynd i'w ddigwyddiadau gyda'r nod o ddatblygu mentrau cydweithredol newydd."

I gael manylion llawn Gŵyl Arloesedd Cymru, ewch i: http://www.festivalofinnovation.org/

Mae Sefydliad Ymchwil Bôn-gelloedd Canser Ewropeaidd Prifysgol Caerdydd wedi amlygu’r cysylltiad rhwng datblygu canser y croen ymhlith cleifion sydd wedi cael trawsblaniad aren.

Mae firysau fel HPV yn fwy tebygol mewn cleifion â diffyg amddiffyniad i’w system imiwnedd. Mae firysau yn ffynnu mewn pobl sydd â system imiwnedd wan. Gall hyn olygu fod y rhai sy’n derbyn trawsblaniad aren, ac yn cael cyffuriau i gadw eu system imiwnedd o dan reolaeth yn rhan o'u triniaeth, yn agored i firysau sy'n achosi canser megis HPV.

Ceratinocyte carcinoma, math o ganser y croen, yw’r canser mwyaf cyffredin ymhlith cleifion sy’n cael trawsblaniad aren ac mae’n gysylltiedig â B-HPV sy’n deillio o feirws HPV.

Meddai Dr Girish Patel, Sefydliad Ymchwil Bôn-Gelloedd Canser Ewropeaidd: "Mae ein gwaith wedi ymchwilio i’r dulliau sy'n ymwneud â datblygu ceratinocyte carcinoma ymhlith cleifion sydd wedi cael trawsblaniad aren.

"Yn ein gwaith ymchwil, fe wnaethom ddefnyddio croen arferol a thiwmorau a dynnwyd o gleifion sydd wedi cael trawsblaniad aren. Gan ddefnyddio gwrthgyrff, roeddem yn gallu gweld bod risg uchel o ddatblygu ceratinocyte carcinoma os oedd firws β-HPV yn bresennol yn y croen a’i fod wedi cyfuno â ffactorau risg eraill fel amlygiad i oleuni UV a gwrth-imiwnedd.

"Ar ben hynny, mae ein gwaith ymchwil yn dangos hefyd, am y tro cyntaf, bod y mecanweithiau moleciwlaidd sy’n galluogi feirws HPV yn gallu achosi datblygiad canserau croen lluosog mewn cleifion sydd wedi cael trawsblaniad aren.

"Mae’r astudiaeth hon nid yn unig wedi cymryd cam pwysig o ran deall sut gall firysau achosi i ganser ddatblygu a lledaenu, ond mae hefyd yn pwysleisio’r angen i glinigwyr fonitro cleifion ar gyfer HPV a achoswyd gan ganser y croen ar ôl derbyn trawsblaniad aren, gan eu bod yn fwy tebygol o ddatblygu canser yn y dyfodol.”

Mae academydd o Brifysgol Caerdydd wedi treulio dwy flynedd yn rhan o’r timau sy’n gweithio ar raglen yr Orsaf Ofod Rhyngwladol (ISS) i lunio’r astudiaeth fwyaf cynhwysfawr o’i waith.

Mae Dr Paola Castaño, o Ysgol y Gwyddorau Cymdeithasol, yn Gymrawd Rhyngwladol Newton, a ariennir gan y Gymdeithas Frenhinol, yr Academi Brydeinig ac Academi'r Gwyddorau Meddygol. Mae wedi teithio’r byd yn ymchwilio i bob agwedd ar y labordy orbit, gan ymchwilio i’r bobl a’r prosesau y tu ôl iddo.

Mae’r ISS 254 o filltiroedd uwchben atmosffer y ddaear, lle mae gofodwyr o Ewrop, yr Unol Daleithiau, Canada, Japan a Rwsia yn preswylio ac yn gweithio ar gannoedd o arbrofion bioleg, ffiseg, meddygaeth, gwyddoniaeth deunyddiau, addysg a thechnoleg.

Mae Dr Castaño wedi canolbwyntio ar grŵp o arbrofion ar iechyd dynol (astudiaeth o ofodwyr sy’n efeilliaid ym maes geneteg ac astudiaethau eraill o ddatgyflyru seicolegol mewn ymateb i amodau’r gofod), bioleg planhigion (astudiaethau sy’n cymharu twf planhigion yr UDA a Rwsia), ac astudiaeth gronynnau yn y Ddaear (sbectromedr magnetig Alffa NASA a thelesgop electron calorimetrig JAXA), gan ymchwilio sut y cânt eu gweithredu a’u gwerthuso ym mhob cam o’r broses.

Yn ogystal ag archwilio i’r prosesau o wneud y profion, mae gan Dr Castaño ddiddordeb mewn sut mae gwyddoniaeth ar yr ISS yn cael ei gwerthuso. Dywedodd: “Ers iddi ddod yn gwbl weithredol yn 2010, mae’r ISS wedi galluogi cannoedd o arbrofion ar draws disgyblaethau, ond nid yw pawb yn cytuno ei bid wedi cyflawni ei uchelgeisiau gwyddonol.

“Gan mai dyma’r ymdrech ddrutaf i ddanfon bodau dynol i’r gofod, mae’n rhaid i’r ISS ymateb i fuddiannau a meini prawf gwerthuso amrywiol a chystadleuol yn aml – sy'n amrywio o’r rhai mwyaf gwleidyddol i’r rhai mwyaf technegol. Mae’r rhain yn cynnwys agweddau sy’n amrywio o ran cydweithrediad rhyngwladol, datblygiad masnachol, cefnogaeth gyhoeddus, ysbrydoliaeth addysgol, gwelliannau technolegol ac, wrth gwrs, ymchwil wyddonol.

“Yn ogystal, mae asiantaethau’r gofod yn comisiynu ymchwil annibynnol i fesur ‘perfformiad ymchwil’ yr Orsaf ac i gyfiawnhau’r defnydd o wyddoniaeth i gynulleidfaoedd amrywiol, gan gyfeirio at ‘fuddiannau go iawn’ a’i rôl o anfon bodau dynol y tu hwnt i Orbit Isel y Ddaear yn y degawdau nesaf.

“Ym mhob un o’r sefyllfaoedd hyn, mae cefnogwyr a gwrthwynebwyr - gyda chyfarnogiad, syniadau a chymwysterau amrywiol - yn amlygu agweddau dethol o’r portffolio eang o arbrofion i ategu eu hachos.

“Bydd fy ngwaith yn cynnig fframwaith ar gyfer deall sut mae arbrofion yn cael eu hasesu o ran llwyddiant neu fethiant gan wyddonwyr, rhanddeiliaid gwleidyddol a’r wasg.”

Ychwanegodd: “Mae’r ISS yn feicrocosm o wyddoniaeth gyfoes. Mae’n lleoliad unigryw ar gyfer dadansoddi sut mae gwyddoniaeth ar y cyfan yn cael ei werthuso gan wahanol sefydliadau cymdeithasol.”

Wrth gasglu ei hymchwil, mae Dr Castaño wedi dod yn wyneb cyfarwydd yn NASA, Sefydliad Smithsonian yn Washington, Freie Universität Berlin yn yr Almaen, a Phrifysgol Waseda yn Japan. Mae hi wedi cynnal 87 o gyfweliadau, gyda phobl sy’n cynnwys gofodwyr, gwyddonwyr, staff technegol a llunwyr polisïau.

Uchafbwynt ei phroses ymchwil oedd bod yn bresennol yn Baikonur Cosmodrome yn Kazakhstan yn y diwrnodau cyn lansio roced Soyuz MS-03 oedd yn cludo’r gofodwr Rwsiaidd Oleg Novitskiy, y gofodwr Americanaidd Peggy Whitson a’r gofodwr Ffrengig Thomas Pesquet i’r ISS.

Yn ogystal ag ysgrifennu llyfr am ei hymchwil, mae Dr Castaño yn ceisio cyflwyno canfyddiadau perthnasol o’i gwaith i Asiantaeth Ofod y DU.

Dywedodd: “Lansiodd taith ddiweddar y gofodwr cyntaf o’r DU/ESA i’r ISS, Tim Peake, gyfres ddigyffelyb o fentrau addysg gwyddonol yn y DU.

“Mae Polisi Gofod Cenedlaethol 2015 a lansiad cynllun £10m o gymhellion i ddatblygu marchnad teithiau i’r gofod masnachol yn 2017, yn cynnig cyfle unigryw i drafod rôl gwyddoniaeth yn yr ymdrechion i ehangu sector gofod y DU.”

Ychwanegodd: “O oedran ifanc iawn, ‘dwi wedi rhyfeddu at y posibiliadau a’r potensial o archwilio’r gofod. Braint o’r mwyaf oedd dod i adnabod y bobl sy’n gweithio yn yr ISS a chael dealltwriaeth ddofn ac unigryw o weithrediadau gwybodaeth wyddonol drwy’r bobl hynny.”

Mae Hummingbird, nofel ddiweddaraf darlithydd o Brifysgol Caerdydd, Dr Tristan Hughes, wedi cyrraedd rhestr fer uchel iawn ei pharch Gwobr Llyfr y Flwyddyn Cymru 2018.

Mae'r llyfr yn un o'r tri sydd wedi'u henwebu ar gyfer y categori Gwobr Ffuglen, ochr yn ochr â Light Switches Are My Kryptonite gan Crystal Jeans, a Bad Ideas/Chemicals gan Lloyd Markham.

Ar ran panel y beirniad, dywedodd y darlledwr a'r awdur Carolyn Hitt: "I mi, mae'r broses feirniadu wedi bod yr un mor heriol ac ysbrydoledig â'i gilydd. Bu'n rhaid i ni fod yn ddidrugaredd wrth ddewis pa lyfrau oedd yn dod i’r brig. Ond mae hon yn rhestr fer sy'n adlewyrchu amrywiaeth ac ansawdd ysgrifennu Saesneg o Gymru - o enwau sefydledig sydd ar uchafbwynt eu gyrfa hyd at leisiau newydd cyffrous yn torri drwodd."

Yn ei nofel ddiweddaraf, mae Hughes yn dychwelyd i gyfnod ei ieuenctid yn y stori fyw a barddonol hon am farwolaeth, bywyd a'r newidiadau a ddaw yn eu sgîl.  Wedi'i osod yn nyfnderoedd harddwch garw, didosturi coedwigoedd gogledd Ontario, mae Hummingbird yn datgelu stori am golled, absenoldeb ac achubiaeth.

Dywedodd Tristan, o'r Ysgol Saesneg, Cyfathrebu ac Athroniaeth: "Rydw i wrth fy modd ac yn falch iawn o fod ar rhestr fer y wobr hon.  Mae cael eich cydnabod am eich gwaith yn deimlad anhygoel."

Cyrraedd y rhestr fer hon yw'r diweddaraf mewn rhes hir o gydnabyddiaeth sydd wedi dod i ran yr awdur o Ganada. Yn gynharach eleni, enillodd Hummingbird Wobr Edward Stanford am Ffuglen gydag Ymdeimlad o Le.

Y mis hwn, derbyniodd ei stori fer, 'Up Here', wobr glodfawr lenyddol Americanaidd O. Henry, a ddyfernir yn flynyddol i'r 20 stori fer orau a gyhoeddwyd yn yr Unol Daleithiau a Chanada.  Bydd y stori, a ymddangosodd yng nghylchgrawn llenyddol Ploughshares yn wreiddiol, yn cael ei chyhoeddi yr hydref hwn yn rhan o ddetholiad Straeon Gwobr O. Henry 2018.

Cafodd Tristan Hughes ei eni yng ngogledd Ontario a'i fagu yn Ynys Môn, ac mae’n parhau i addysgu Ysgrifennu Creadigol ym Mhrifysgol Caerdydd. Ef yw awdur y nofelau Eye Lake, Revenant, a Send My Cold Bones Home, yn ogystal â chasgliad o straeon byrion, The Tower, ac mae hefyd wedi ennill Gwobr Stori Fer Rhys Davies.

Mae Gwobr Llyfr y Flwyddyn Cymru, a weinyddir gan Lenyddiaeth Cymru, yn cael ei chyflwyno i'r gwaith yn yr iaith Gymraeg a Saesneg gorau a gyhoeddwyd am y tro cyntaf yn y flwyddyn flaenorol ym maes Barddoniaeth, Ffuglen a Ffeithiol Creadigol.

Bydd gwobrau Llyfr y Flwyddyn Cymru 2018 yn cael eu cyhoeddi mewn seremoni arbennig yn y brifddinas ar y 26 Mehefin.

Addysgir Ysgrifennu Creadigol ar bob lefel, o BA mewn Llenyddiaeth Saesneg ac Ysgrifennu Creadigol hyd at Radd Meistr a Doethuriaeth yn yr Ysgol Saesneg, Cyfathrebu ac Athroniaeth.

Bydd aelod o staff y Brifysgol a ddewiswyd i gynrychioli Prydain Fawr yng Ngêmau Invictus eleni yn gwneud sawl aberth mawr mewn ymgais i ychwanegu at ei gasgliad o fedalau.

Mae Lee Matthews, o Fagwyr, Sir Fynwy, yn jyglo ei waith yn Ysgol y Gwyddorau Gofal Iechyd gyda rhaglen hyfforddiant heriol.

Mae Lee, sy’n 29 oed, yn awyddus iawn i lwyddo yn y Gêmau eleni ar gyfer personél gwasanaeth a anafwyd, a glwyfwyd neu sy’n sâl.

Mae’r paratoadau sy’n ofynnol ar gyfer y campau y mae wedi’u dewis, sef codi pŵer a phêl-fasged cadair olwyn yn galw am ymrwymiad llawn ganddo yn feddyliol a chorfforol.

Mae hon yn her enfawr oherwydd ei fod yn dioddef o gyflwr sy'n cyfyngu ar y defnydd o un o’i goesau ac yn golygu ei fod yn dioddef poen cronig.

Ond er gwaethaf ei ymroddiad a'i ysbryd cystadleuol, mae’r Gêmau’n golygu llawer mwy na llwyddiant personol i Lee, Swyddog Asesiadau ac Achosion Myfyrwyr yn y Brifysgol.

Bu Lee yn gwasanaethu yng Nghorfflu Awyr y Fyddin rhwng 2006 a 2014, gan gwblhau taith o Afghanistan yn 2008, ond cafodd ddiagnosis o syndrom poen perfeddol-somatig yn 2010 yn dilyn llawdriniaeth gyffredin.

"Mae gennyf ddifrod nerfol yn fy nghoes chwith a rhan chwith isaf fy nghefn, ac rwy’n dioddef poen cronig. Rwy’n colli defnydd o’m coes chwith ac mae’n llawn pinnau bach.

"Rai dyddiau mae eich corff eisiau cau i lawr.  Mae wedi gwaethygu’n raddol ac mae agwedd iechyd meddwl i’r cyflwr hefyd.  Mae’n gallu bod yn eithaf anodd.

"Ond rwy’n bendant mewn lle da.  Rwy’n paratoi ac mae gennym ni lawer o wersylloedd hyfforddi cyn y Gêmau eu hunain."

Mae Lee wedi ennill medal aur a medal arian i Brydain Fawr yn y gystadleuaeth pêl-fasged cadair olwyn mewn Gêmau Invictus blaenorol, felly mae’n gwybod beth sy’n angenrheidiol.

"Rwy’n anelu am aur yn y codi pŵer ac rwyf am i ni fod yn gystadleuol eto o ran pêl-fasged,” meddai.

Mae Gêmau Invictus, a gychwynnwyd gan y Tywysog Harry yn 2014, ar gyfer cyn-filwyr a phersonél gwasanaeth gweithredol sydd wedi’u clwyfo, eu hanafu neu’n sâl.

Y nod yw ysbrydoli adferiad, cefnogi ailsefydlu a sicrhau dealltwriaeth ehangach o'r rhai sy'n gwasanaethu eu gwlad.

Mae Lee yn gwerthfawrogi ymdrechion y Tywysog Harry i hyrwyddo’r Gêmau a chefnogi’r athletwyr.

"Rydw i wedi cwrdd â’r Tywysog Harry ychydig o weithiau ac roeddwn i’n arfer gweithio gyda fe; roedd e’n beilot yn fy nghatrawd,” meddai. "Mae ei draed ar y ddaear ac mae’n deall y sefyllfa.  Mae mor gefnogol i ni.”

Cynhelir Gêmau eleni yn Sydney o 20-27 Hydref.