Ewch i’r prif gynnwys

Newyddion

Mae prosiect cadwraeth sy'n gwarchod rhai o rywogaethau Borneo sydd fwyaf dan fygythiad drwy weithio'n agos gyda'r llywodraeth i amddiffyn cynefinoedd y goedwig law wedi cael ei gydnabod am arloesedd.

Am dros ddegawd, mae Prifysgol Caerdydd wedi bod yn cydweithio ag Adran Bywyd Gwyllt Sabah i nodi a gwarchod rhywogaethau a chynefinoedd yn nhirweddau rhanedig iawn sy'n llawn palmwydd olew ar orlifdir Kinnabatangan - y gwlypdir mwyaf yn Sabah, Borneo Malaysia.

Dechreuodd y prosiect fel arolwg maes a gwaith ecolegol ar anifeiliaid sydd dan fygythiad - gan gynnwys banteng Borneo, eliffant Borneo, y mwnci trwynog a llewpard cymylog Sunda - gan arwain at Gynlluniau Gweithredu Gwladol deg mlynedd a pholisïau amddiffyn coedwigoedd glaw uchel eu parch.

Arweiniwyd gan yr Athro Benoît Goossens,Ysgol y Biowyddorau, mae'r bartneriaeth yn canolbwyntio ar Ganolfan Maes Danau Girang yn Sabah, lle mae'r Athro Goossens bellach yn Gyfarwyddwr.

“Rydym wedi chwarae rhan agos yn natblygiad Cynlluniau Gweithredu Gwladol 10 mlynedd, gyda'r nod o sicrhau bodolaeth barhaus poblogaethau hyfyw llewpard cymylog Sunda, eliffant Borneo, y mwnci trwynog a bantengod Borneo – ac mae pob un ohonynt dan fygythiad gan gyfuniad o golli a darnio cynefin, potsian ac adeiladu ffyrdd."

“Arweiniodd arolygon poblogaethau rhywogaethau cychwynnol at weithdai a chynadleddau rhyngwladol, sydd yn eu tro wedi arwain at waith uniongyrchol gyda'r llywodraeth ar gadwraeth y coedwigoedd glaw, ac Aildyfu Borneo yw'r un mwyaf nodedig - prosiect cydbwyso carbon cyntaf y DU – ym mis Hydref 2019."

“Yn ôl yn 2014, gwnaeth dylanwad cynyddol y bartneriaeth ein galluogi i blannu 20,000 o goed ar y cyd â NGO KOPEL lleol, gan gynhyrchu deg swydd leol," ychwanegodd yr Athro Goossens.

Eleni, mae partneriaeth â Sefydliad Ymchwil Mannau Cynaliadwy Prifysgol Caerdydd, Aildyfu Borneo eisoes wedi codi bron i £20,000 ar gyfer plannu coed yn y Kinabatangan Isaf a fydd yn cydbwyso'r carbon a grëwyd drwy deithio yn yr awyr, yn gwella bioamrywiaeth ac yn cefnogi cadwraeth ecolegau lleol yn ogystal â chynnal bywoliaethau a diwylliant lleol.

Dywedodd Mr Augustine Tuuga, Cyfarwyddwr Adran Bywyd Gwyllt Sabah: “Nid yw’r un dalaith arall ym Malaysia wedi lansio mentrau mor uchel eu proffil a seiliedig ar ddeilliannau er mwyn amddiffyn rhai o rywogaethau'r byd sydd fwyaf dan fygythiad. Mae'r cynlluniau gweithredu sydd wedi gallu ffynnu diolch i'r bartneriaeth hon yn darparu canllawiau a strwythur ar gyfer rheoli bywyd gwyllt yn Sabah, gan gynnwys tîm elît o orfodwyr ar lawr gwlad - dull blaengar o amddiffyn anifeiliaid sy'n agored i niwed rhag potsio."

Mae Canolfan Maes Danau Girang wedi croesawu mwy na 55 o fyfyrwyr o 30 o brifysgolion rhyngwladol, cynnal dros 82 o gyrsiau maes, sicrhau £3.5miliwn mewn cyllid grant, cynhyrchu 16 o ysgoloriaethau PhD ac mae wedi cynhyrchu dros 120 o gyhoeddiadau academaidd.

Mae'r prosiect yn un o chwe phartneriaeth a gydnabuwyd am effaith eu harloesedd gan Brifysgol Caerdydd yn 2020 - a chaiff ei arddangos fel rhan o waith cynyddol Caerdydd ar arloesi'n genedlaethol ac yn rhyngwladol.

Mae prosiect gwrthbwyso carbon Prifysgol Caerdydd wedi cyrraedd £15,000 mewn rhoddion dim ond pedwar mis ar ôl lansio.

Mae Aildyfu Borneo’n rhoi’r cyfle i staff, myfyrwyr ac aelodau o’r cyhoedd wrthbwyso’r carbon sy’n deillio o hedfan.

Cafodd ei greu gan Sefydliad Ymchwil Mannau Cynaliadwy’r Brifysgol a Chanolfan Maes Danau Girang, yng nghoedwig law Kinabatangan ym Malaysia.

Mae canllawiau am roddion argymelledig yn cynnig syniad i hedwyr am faint i’w roi, gan amrywio o £10 i £130.

Bydd yr holl roddion yn cefnogi gwaith plannu coed yng nghoedwig law Kinabatangan Is, Borneo – ardal o harddwch eithriadol ond un sydd o dan bwysau cynyddol gan y newid yn yr hinsawdd a gweithgareddau dynol.

Pan gafodd ei lansio ym mis Hydref 2019, pennodd Aildyfu Borneo nod o £15,000 i’w godi dros 12 mis.

Mae’r rhoddion eisoes yn uwch na’r ffigur hwnnw, a hyd yn hyn, mae Aildyfu Borneo wedi codi cyfanswm o £16,521.

Yn ôl Dr Benoit Goossens, o Ganolfan Maes Danau Girang: “Tra bod lleihau hediadau’n hanfodol, rydym yn gwybod bod rhai hediadau’n anochel. Mae Aildyfu Borneo - y prosiect cyntaf o’i fath ymhlith prifysgolion y DU - yn cynnig cyfle i unigolion sy’n cymryd hediadau angenrheidiol wrthbwyso effaith eu teithio."

Gyda’r rhoddion, bydd gwaith aildyfu yng nghoedwig law Kinabatangan yn dechrau ym mis Mai neu Fehefin, ar ôl tymor y glaw.

Ychwanegodd Dr Goossens: “O Ganolfan Maes Danau Girang, rydym wedi gweld dros ein hunain y difrod a achosir gan olew palmwydd, torri coed yn anghyfreithlon a thrychinebau amgylcheddol.

“Mae datgoedwigo wedi torri’r goedwig yn wahanol rannau, gan leihau’r cynefin sydd ar gael i rywogaethau mewn perygl, fel yr orangwtan, y mwnci trwynog ac eliffant Borneo.

“Mae coedwigoedd trofannol yn arbennig o effeithiol yn cymryd carbon allan o’r atmosffer a’i storio fel pren neu yn y pridd. Rydym yn gobeithio y bydd ein gwaith plannu’n helpu i adfer yr amgylchedd hanfodol hwn.”

Sefydliadau cymunedol, megis The Batu Puteh Community Ecotourism Co-operative (KOPEL) a HUTAN fydd yn gyfrifol am blannu a chynnal coed ar safleoedd addas.

Bydd rhoddwyr yn gallu dilyn llwybr eu rhoddion ac yn cael y newyddion diweddaraf am faint o garbon sydd wedi’i dynnu allan o’r atmosffer yn ogystal ag effeithiau cymdeithasol, amgylcheddol ac economaidd eraill.

Meddai’r Fonesig Judi Dench, Llysgennad dros Aildyfu Borneo: “Ar ôl ymweld â Borneo y llynedd, rwy’n falch o fod yn rhan o raglen Aildyfu Borneo. Mae’n waith bendigedig ac angenrheidiol, a hoffwn i bwysleisio eto pa mor falch ydw i i fod yn rhan ohono.”

Ynghyd â’r gwaith plannu, bydd academyddion o Brifysgol Caerdydd yn ymchwilio i faint o garbon sy’n cael ei ddal gan y prosiect, gan asesu ei effeithlonrwydd a’i effaith ar goedwig law Kinabatangan. Bydd eu gwaith yn llywio Aildyfu Borneo wrth iddo ddatblygu.

Mae gwyddonwyr ym Mhrifysgol Caerdydd wedi helpu i ddatblygu tasglu o ‘Geidwaid Gwarchod’ er mwyn diogelu’r bywyd gwyllt yng nghoedwigoedd Borneo ac amddiffyn anifeiliaid rhag postio anghyfreithlon.

Mae cyfanswm o 25 o geidwaid wedi’u recriwtio gyda chymorth arbenigwyr o Ganolfan Faes Danau Girang y Brifysgol, a byddant yn dal swyddi yn Uned Warchod Adran Coedwigaeth Sabah.

Bydd rôl Ceidwad Gwarchod yn cynnwys cylchwylio, mynd ar gyrchoedd ac ymchwilio i’r rheini sy’n potsio rhywogaethau mwyaf eiconig Borneo, sy’n cynnwys orangwtaniaid, eliffantod a phangolinod.

Buddsoddodd Sefydliad Sime Darby ac Adran Coedwigaeth Sabah dros £770,000, gyda Phrifysgol Caerdydd yn gyd-lofnodydd, er mwyn hyfforddi’r uned wrth-bostio arbennig.

Mae poblogaethau o orangwtaniaid wedi bron hanneru mewn maint, o ganlyniad i alw anghynaliadwy am adnoddau a phobl yn eu herlid a’u lladd o’u cynefin. Ar ben hynny, mae dros 20,000 o pangolinod wedi’u potsio’n anghyfreithlon ym Morneo.

Meddai Datuk Mashor Bin Mohd Jaini, Prif Warcheidwad Coedwigoedd: “Ddechrau mis Gorffennaf, trefnwyd cwrs dethol dwys dros ddau ddiwrnod yn Ranau ar gyfer 70 Sabahaniaid - o’r 900 a gyflwynodd ceisiadau am swyddi’r Ceidwaid Gwarchod.

“Cafodd yr ymgeiswyr eu profi am eu tueddfryd ysgrifenedig, ffisegol a meddyliol, ac yna gyfweliad. Gwnaeth hyn yn siŵr mai’r ymgeiswyr gorau gafodd y swydd heriol fel aelodau’r Uned Warchod.”

Cydlynwyd yr hyfforddiant gan Dr Benoit Goossens, Cyfarwyddwr Canolfan Faes Danau Girang ac Athro ym Mhrifysgol Caerdydd, a ddywedodd: “Cafodd y rhai a gymerodd ran hyfforddiant er mwyn cynnal patrolau gwrth-botsio’n hyderus ac yn ddiogel mewn amgylchedd coedwig drofannol, ac i gasglu gwybodaeth sylfaenol, cynnal ymchwiliadau, cyrchoedd ac arestiadau, yn y goedwig a’r amgylchedd trefol ar droed ac mewn cerbydau.

“Roedd y cwrs hwn yn heriol i’r corff a’r meddwl.”

Bydd y Ceidwaid Gwarchod yn dechrau eu gwaith o fis Medi 2019 ymlaen.

“Byddant yn rhoi hwb i allu Llywodraeth y Wladwriaeth i orfodi’r gyfraith a lleihau nifer yr achosion o botsio yn Sabah,” ychwanegodd Datuk Mashor.

“Teimlais yn falch iawn o’r bobl ifanc hyn fydd ceidwaid ein coedwigoedd a’n bywyd gwyllt yn Sabah.

“Rwy’n falch iawn fy mod wedi chware rhan wrth gynnig cyfle i’r Sabahaniaid ifanc hynny helpu i warchod bywyd gwyllt Borneo, ac mae’n hwb ffantastig i waith gwarchod bywyd gwyllt yn y Wladwriaeth,” ychwanegodd Dr Benoit Goossens.

Yn ei chyfres ddogfen newydd sbon i ITV, fe aeth y Fonesig Judi Dench, actor hynod adnabyddus ac uchel iawn ei pharch, i Ganolfan Maes Danau Girang i gwrdd â rhai o’r anifeiliaid cyfareddol sy’n byw yng nghanol coedwigoedd Borneo a chael cipolwg ar bwysigrwydd yr ecosystem unigryw hon i fywyd ein planed.

Ac yntau’n adeilad un llawr diymhongar, wedi'i amgylchynu gan lystyfiant trofannol, nid yw Canolfan Maes Danau Girang yn safle Prifysgol arferol. Yn gyfleuster ymchwil a hyfforddi ar y cyd, a reolir gan Adran Bywyd Gwyllt Sabah a Phrifysgol Caerdydd, mae’n ymroi i warchod ecosystemau trofannol a rheoli bywyd gwyllt ar dirwedd cynyddol ddarniog Borneo.

Image of Dame Judi with the team as they examine a crocodile

Yn ôl Dr Benoit Goossens, Cyfarwyddwr Canolfan Maes Danau Girang: “Roedd yn rhywbeth mor arbennig i ni yn y Ganolfan i groesawu y Fonesig Judi Dench tra ei bod yn ffilmio ei rhaglen ddogfen. Fe wnaeth gymaint o argraff ac fe wnaethom ni fwynhau treulio ychydig ddyddiau yn ei chwmni.”

Yn ystod ei hymweliad â Borneo a’r Ganolfan Maes, fe gafodd y Fonesig Judi brofiadau anhygoel gydag anifeiliaid gan gynnwys orangwtaniaid, eirth haul, eliffantod, crocodeiliaid a chornylfinod. Fe welodd greaduriaid prydferth yn hedfan fel y mamal gleidio anghyffredin, y Kubong, sy’n gallu hedfan dros 100 metr, a gweld mwy na miliwn o ystlumod, chwilen tail o’r enw Bob a neidr a alwyd yn James Bond.

Image of Dame Judi onin a boat

Dywedodd y Fonesig Judi: “Cefais brofiad mwyaf anhygoel fy mywyd yn ystod y daith hon.

“Mae’r jwngl yn fwy na fyddwn i erioed wedi gallu’i ddychmygu. O amgylch bob cornel, fe welwch ryw greadur rhyfeddol.

“Rydw i wedi dysgu pa mor fregus yw’r lle hyfryd hwn a beth sydd angen i ni ei wneud i’w warchod. Mae’r daith wedi effeithio arna i gymaint, ac rydw i wrth fy modd fy mod i wedi cael fy newis i fod yn llysgennad ar gyfer ei goedwigoedd glaw.”

Mae’r bennod gyntaf yn cael ei darlledu ar ITV1 heno (2 Gorffennaf) am 9pm a phennod dau ar 9 Gorffennaf am 9pm.

I ddysgu mwy am waith cadwraeth hanfodol y tîm ymroddedig o wyddonwyr ymchwil o Malaysia a gwledydd eraill yn Danau Girang, ewch i’n tudalennau Canolfan Maes.

Mae llewpard cymylog Sunda yn Sabah, Malaysia, dan fygythiad o ganlyniad i chwalu cynefinoedd a diffyg cysylltedd coedwigoedd, yn ôl astudiaeth gan Brifysgol Caerdydd a Chanolfan Maes Danau Girang.

Mewn cydweithrediad â WildCRU Prifysgol Rhydychen, Gwasanaeth Coedwigoedd yr Unol Daleithiau (UDA), ac Adran Bywyd Gwyllt Sabah, defnyddiodd y tîm gyfuniad o ddata gwaith maes a modelu efelychu i fapio patrymau cysylltedd poblogaeth ar gyfer rhywogaeth y llewpard cymylog ar draws Sabah. Daeth i’r amlwg iddynt y gallai darnau coediog ynysig ac ardaloedd sydd â llai o goed atal llewpardiaid cymylog unigol rhag gwasgaru a chyfyngu ar lif y genynnau. Gallai hyn yn ei dro beryglu dyfodol hirdymor y rhywogaeth.

Dywedodd Dr Andrew Hearn, o WildCRU, a arweiniodd yr astudiaeth: "Mae Sabah yn gadarnle ar gyfer llewpard cymylog Sunda yn Borneo, ond mae dwysedd poblogaeth yr anifail hwn na welir yn aml yn isel iawn, gyda chyn lleied â 1-5 o anifeiliaid ym mhob 100 cilomedr sgwâr o goedwig. Mae prinder o'r fath, ynghyd â'r ffaith bod y goedwig sy’n gartref iddynt yn crebachu ac yn dod yn fwyfwy ynysig, yn effeithio’n negyddol ar y cathod hyfryd hyn. Bydd unigedd y boblogaeth yn eu hatal rhag magu gan fod anifeiliaid unigol yn cael trafferth gwasgaru ar draws y tirwedd.”

Ychwanegodd Dr Benoit Goossens, Cyfarwyddwr Canolfan Maes Danau Girang a Darllenydd ym Mhrifysgol Caerdydd: "Fe wnaethom fapio patrymau cysylltedd poblogaeth ar gyfer y rhywogaeth ar draws Sabah a daethom i'r casgliad bod nifer o ddarnau o goedwigoedd lle gall poblogaeth y llewpard cymylog gael eu hynysu. Bydd hyn, yn ei dro, yn peryglu gwasgariad llewpardiaid ac yn cyfyngu ar lif y genynnau.

"Fe wnaethom hefyd nodi bod Gwarchodfa Bywyd Gwyllt Kinabatangan Isaf, Gwarchodfa Bywyd Gwyllt Tabin a Pharc Tawau Hills yn gynefinoedd lle rhagwelir bod poblogaethau o lewpardiaid cymylog wedi’u hynysu o boblogaethau eraill. O ystyried hyn, rydym yn argymell eu bod yn edrych ar ddulliau i gynyddu'r cysylltedd rhwng yr ardaloedd hyn a'r prif goedwig ganolog, megis sefydlu coridorau ar lannau’r afon, a dynodi a/neu greu ardaloedd coedwigoedd Gwerth Cadwraeth Uchel o fewn tirweddau planhigfeydd.

"Cafodd yr argymhellion hyn eu cynnwys yng Nghynllun Gweithredu Sabah ar gyfer llewpard cymylog Sunda. Rydym yn gobeithio ei weld yn cael ei gyflwyno yng nghyfarfod nesaf y Cabinet Gwladol.”

Ychwanegodd yr Athro David Macdonald, Cyfarwyddwr y WildCRU, "Roedd y gwaith hwn yn cynnwys gwaith maes heriol a dadansoddiadau cain ac mae'n gam pwysig tuag at ddeall un o'r cathod gwyllt mwyaf prydferth ond lleiaf adnabyddus yn y byd."

Mae astudiaeth 10 mlynedd o fwncïod trwynog yn Borneo wedi dangos bod troi coedwigoedd yn blanhigfeydd olew palmwydd yn effeithio ar y rhywogaeth yn sylweddol.

Mae bron i hanner yr holl rywogaethau primat mewn perygl o ddiflannu ac mae hynny’n bennaf o ganlyniad i ddinistrio cynefinoedd. Astudiwyd mwncïod trwynog mewn astudiaeth newydd rhwng 2004 a 2014, a daeth i’r amlwg bod diogelu gwern-goedwigoedd yn hanfodol os ydynt am oroesi.

Yn ystod yr astudiaeth a arweiniwyd gan Brifysgol Caerdydd, Prifysgol Chubu, Prifysgol Hokaido, Prifysgol Sun Yat-AAA, Cynghrair Tirlun Byw, corff anllywodraethol HUTAN, Adran Bywyd Gwyllt Sabah a Chanolfan Maes Danau Girang, edrychwyd ar newidiadau mewn maint poblogaethau dros ddegawd, a daeth i’r amlwg bod maint y grwpiau o fwncïod trwynog wedi lleihau yn sylweddol.

Meddai Dr Benoit Goossens, Cyfarwyddwr Canolfan Maes Danau Girang a Darllenydd ym Mhrifysgol Caerdydd: "Fe wnaethom gymharu maint y boblogaeth rhwng 2004 a 2014, a daeth newidiadau cynnil i’r amlwg gan gynnwys amrywiad yn nwysedd y boblogaeth, ond heb gynyddu na gostwng. Yn bwysicach na hynny, fodd bynnag, rydym wedi gweld bod maint y grwpiau wedi lleihau yn sylweddol.

Meddai Mr Augustine Tuuga, Cyfarwyddwr Adran Bywyd Gwyllt Sabah: "Mae mwncïod trwynog yn endemig i Ynys Borneo. Maen nhw’n cael eu hystyried yn rhywogaeth o dan fygythiad ac maen nhw hefyd yn rhywogaeth sydd wedi’i gwarchod yn llwyr yn Sabah. Er gwaethaf y lefelau gwarchod hyn, mae cynefinoedd gwern-goedwigoedd sy’n bwysig i’r rhywogaeth hon yn parhau i leihau, ac mae hynny’n bennaf o ganlyniad i droi coedwigoedd yn blanhigfeydd olew palmwydd.

"Dangosodd ein dadansoddiad o’r newidiadau mewn cynefinoedd yn y gwarchodfeydd mai ychydig o goedwigoedd a gollwyd oedd o fewn cyrraedd y mwncïod trwynog, sydd 800m o lannau afonydd yn bennaf."

"Mae hyn yn awgrymu y gall gwarchod gwern-goedwigoedd wneud cyfraniad hanfodol at gynaliadwyedd mwncïod trwynog yn y cynefinoedd pwysig hyn. Fodd bynnag, mae colli mwy o goedwigoedd mewnol yn golygu bod y cynefinoedd wedi cael eu diraddio a’u rhannu’n gynyddol ac y gallai hynny fod wedi cyfrannu at grwpiau llai a thwf cyfyngedig yn y boblogaeth" ychwanegodd Dr Marc Ancrenaz, Cyfarwyddwr Gwyddonol corff anllywodraethol HUTAN.

Daeth Dr Benoit Goossens i'r casgliad: "Er bod diogelu’r coedwigoedd sydd o fewn cyrraedd y mwncïod trwynog wedi bod yn effeithiol, ni chafwyd yr un effaith mewn coedwigoedd nad ydynt yn cael eu diogelu. Collwyd 12% o’r coedwigoedd yn y mannau hyn, a gallai hynny arwain at fygwth 23% o'r boblogaeth yn y pen draw.

"Mae o leiaf traean o'r coedwigoedd hyn wedi’u neilltuo ar gyfer amaethu olew palmwydd. Rhaid gwneud rhagor er mwyn gwarchod cynefinoedd gwerthfawr yn fwy effeithiol ac adfer ardaloedd gwern-goedwigoedd. Mae hyn yn hanfodol er mwyn i’r rhywogaeth hon sydd o dan fygythiad allu goroesi."

Mae Adran Bywyd Gwyllt Sabah (SWD) a Chanolfan Maes Danau Girang (DGFC) Prifysgol Caerdydd wedi lansio cynlluniau gweithredu gwladol newydd er mwyn gwarchod rhywogaethau sy’n agored i niwed neu mewn perygl yn Sabah, Borneo.

Ar sail ymchwil ecolegol a biolegol dros sawl blwyddyn, nod y cynlluniau gweithredu deng mlynedd yw gwneud yn siŵr bod poblogaethau hyfyw llewpart cymylog Swnda (Neofelis diardi), y mwnci trwynog (Nasalis larvatus) a banteng Borneo (Bos javanicus Iowi) yn parhau.

Eglurodd Cyfarwyddwr a Darllenydd y DGFC, Dr Benoit Goossens, fod y tair rhywogaeth yn cael eu bygwth gan gyfuniad o golli a darnio cynefin, potsian ac adeiladu ffyrdd.

“Gellir priodoli prinhau poblogaethau’r mwnci trwynog yn uniongyrchol i gynnydd prosiectau dyframaethu mewn ardaloedd mangrofau a throi cynefinoedd torlannol yn dir amaethyddol ac yn anheddau dynol,” meddai.

“Yn bennaf, mae llewpartiaid cymylog Swnda yn dioddef oherwydd dwysedd poblogaeth isel. Mae bantengiaid Borneo yn prinhau oherwydd potsian dwys, maglu a darnio cynefin.

Pwysleisiodd Dr Goossens mai un o’r camau pwysicaf yw cynyddu gwaith gorfodi a gwarchod yn y maes wrth sefydlu patrolau sy’n defnyddio’r Offeryn Monitro Gofodol ac Adrodd (SMART).

“Ond yn fwy penodol, o ran bantengiaid Borneo, bydd sefydlu rhaglen bridio mewn caethiwed yn hollbwysig,” meddai. “Ar ben hynny, bydd yn rhaid i unrhyw ardal sydd â bantengiaid gael ei rheoli’n gynaliadwy drwy ddatblygu a chynnal porfeydd mewn ardaloedd cynefin y buchesau presennol.

“O ran y mwnci trwynog, bydd cynyddu ardaloedd mangrofau a choedwigoedd torlannol yn ogystal â chysylltedd rhwng darnau o gynefin yn hollbwysig er mwyn i’r rhywogaeth oroesi.

Ar ôl lansiad meddal y cynlluniau gweithredu gan y Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog dros Dwristiaeth, Diwylliant a’r Amgylchedd, YB Christina Liew, caiff papur cabinet ei baratoi a’i gyflwyno yn y Cynulliad Gwladol nesaf yn gynnar ym Mis Tachwedd.

Mae Augustine Tugga, Cyfarwyddwr Adran Bywyd Gwyllt Sabah, yn llawn gobaith bod y cynlluniau gweithredu ar fin cael eu rhoi ar droed.

“Rydyn ni’n gobeithio y caiff y cynlluniau eu cymeradwyo gan y Cabinet a bydd y Prif Weinidog yn eu lansio’n swyddogol cyn diwedd y flwyddyn. Mae ei gefnogaeth i’r cynlluniau hyn yn hybu’r gwaith o warchod y tair rhywogaeth hyn sydd mewn perygl,” meddai.

Mae Yayasan Sime Darby (YSD) wedi cefnogi datblygiad y cynlluniau gweithredu hyn gyda nawdd o RM 3.96 miliwn. Mae hyn yn cynnwys gweithdai ymgynghori a chynadleddau rhyngwladol gydag amrywiaeth o randdeiliaid. Bydd yr argymelliadau o’r rhain yn sail i gynnwys y cynlluniau.

Mae myfyrwyr ar gwrs maes yn Borneo wedi gwneud darganfyddiad rhyfeddol, a chael y cyfle i ddisgrifio'r corryn Opadometa sarawakensis gwryw am y tro cyntaf.

Gan eu bod yn edrych mor wahanol i’w gilydd, mae dod o hyd i gorynnod Opadometa benyw a gwryw fel ei gilydd wedi bod yn dalcen caled i wyddonwyr.

Hyd yn ddiweddar, dim ond corynnod benyw y rhywogaeth Opadometa sarawakensis oedd yn hysbys, a adnabyddir gan eu habdomen coch a glas trawiadol. Daeth grŵp o fyfyrwyr o hyd i gorryn gwryw dirgel tra'n cwblhau cwrs maes pythefnos yng Nghanolfan Maes Danau Girang - cyfleuster cydweithredol a reolir gan Adran Bywyd Gwyllt Sabah a Phrifysgol Caerdydd.

Yn ôl Dr Benoit Goossens, o Brifysgol Caerdydd a Chanolfan Maes Danau Girang: "Daeth y myfyrwyr o hyd i gorryn gwryw yn hongian ar we Opadometa sarawakensis benyw.  Roedd y gwryw yn eithaf trawiadol ac ym wahanol iawn i'r fenyw - roedd yn gymysgedd o oren, llwyd, du ac arian.

"Gyda'r gwrywod a'r benywod yn edrych yn hollol wahanol i’w gilydd, gall fod yn anodd nodi rhywedd y rhywogaeth. Felly roedd angen i ni gasglu digon o dystiolaeth o'n harolygon maes trylwyr yn yr ardal i brofi eu bod yr un rhywogaeth mewn gwirionedd.

"Bu'n brofiad addysgol unigryw i’r myfyrwyr. Daethon nhw i'r ganolfan maes i gael profiad ymarferol o dechnegau biolegol ond maent hefyd wedi cymryd rhan mewn darganfyddiad gwyddonol enfawr ac wedi datblygu ein gwybodaeth o rywogaeth sy’n anodd ei chanfod."

Mae coleri lloeren wedi rhoi cipolwg newydd ar symudiadau cyfrin llewpard cymylog Sunda i ymchwilwyr yn Borneo, gan helpu i sicrhau dyfodol y rhywogaeth fregus hon.

Mae'r tîm rhyngwladol, sy’n cynnwys ymchwilwyr o Brifysgol Caerdydd a Chanolfan Maes Danau Girang, wedi tagio pedwar o'r llewpardiaid gyda'r coleri lloeren. Maent wedi ymchwilio i ba ffactorau sy'n dylanwadu ar eu symudiadau drwy'r dirwedd, ac ystyried sut y gallai newidiadau yn y dirwedd yn y dyfodol effeithio arnynt.

Dywedodd Dr Andre Hearn, o Uned Ymchwil Cadwraeth Bywyd Gwyllt Prifysgol Rhydychen: "Gwelsom fod canopi'r goedwig yn hwyluso symudiadau'r cathod hyn drwy'r dirwedd, ond bod ardaloedd oedd newydd eu clirio neu blanhigfeydd palmwydd olew tangynhyrchiol gyda llifogydd yn tueddu i atal eu symudiadau.

"Mae ein hastudiaeth ni'n cynnig y dystiolaeth gyntaf fod gorchudd y goedwig yn hanfodol i gynnal cysylltedd poblogaethau’r llewpard cymylog, ac yn pwysleisio bod diogelu'r ardaloedd helaeth o goedwigoedd preifat yn Kinabatangan, y mae llawer ohonynt wedi'u neilltuo i'w trosi'n blanhigfeydd, yn hanfodol iddynt gael goroesi yn y rhanbarth."

Drwy dracio'r ysglyfaethwr anodd ei ganfod, nod yr ymchwil cydweithredol oedd dylanwadu ar bolisïau i helpu gyda chadwraeth llewpard cymylog Sunda.

Yn ôl Dr Benoit Goossens, o Brifysgol Caerdydd a Chyfarwyddwr Canolfan Maes Danau Girang: "Dangosodd ein hymchwil y byddai trosi planhigfeydd tangynhyrchiol sy'n dioddef llifogydd mynych yn goedwig yn hynod o fuddiol i lewpard cymylog Sunda, gydag effaith fach iawn ar y diwydiant planhigfeydd.

"Rhagwelom ni y gallai ailgoedwigo coridorau coedwigol cul fod yn offeryn cadwraeth pwysig a chost effeithiol i'r rhywogaeth hon.

"Caiff y canfyddiadau hyn eu cynnwys yng Nghynllun Gweithredu'r Wladwriaeth ar gyfer llewpard cymylog Sunda sy'n cael ei ddrafftio ar hyn o bryd ac a gaiff ei lansio ym mis Medi 2018."

Dywedodd Dr Samuel Cushman, Cyfarwyddwr Canolfan Gwasanaeth Coedwigol USDA er Gwyddor Tirwedd: "Cynhyrchodd y dadansoddiad ganfyddiad clir iawn bod y llewpard cymylog yn amharod iawn i symud allan o orchudd y goedwig ac mae'r dadansoddiadau senario yn cynnig arweiniad clir a defnyddiol i reolwyr ynghylch costau a manteision cynllunio cadwraeth amgen yn rhanbarth Kinabatangan."

Mae ymchwil newydd gan Brifysgol Caerdydd, Canolfan Maes Danau Girang, Adran Bywyd Gwyllt Sabah a Sefydliad Carnegie ar gyfer Gwyddoniaeth wedi darganfod bod ardaloedd o goedwigoedd diraddiedig a gliriwyd gynt drwy gymynu neu amaethyddiaeth yn gynefinoedd delfrydol ar gyfer eliffantod yn Sabah.

Mae’r gortho isel a geir mewn ardaloedd o goedwig ddiraddedig yn cynnig amgylchedd delfrydol i eliffantod Borneo, er gwaethaf cael ei ystyried fel coedwig o ansawdd isel.

Dywedodd Luke Evans, ymchwilydd ôl-ddoethurol yn Sefydliad Carnegie ar gyfer Gwyddoniaeth a Chanolfan Maes Danau Girang: "Mae ein hastudiaeth yn dangos mai coedwigoedd gydag uchder gortho cymedrig o 13m yw’r rhai sydd fwyaf tebygol o gael eu defnyddio gan eliffantod Borneo.

“Mae’r coedwigoedd hyn yn gyson â thirweddau diraddedig neu’r rheiny sy’n adfer o gymynu neu glirio yn y gorffennol.”

Olrheiniodd yr ymchwil gydweithredol symudiadau’r eliffantod ym Morneo drwy goleri GPS a chan ddefnyddio delweddu laser o’r awyr i ddadansoddi coedwigoedd Sabah, gan roi map tri dimensiwn o uchder gortho’r goedwig law a’i strwythur.

Traciwyd naw eliffant ar hugain, gan ddarparu data eglur iawn wedi eu lledaenu ar draws sawl blwyddyn. Rhoddodd hyn syniad newydd, manwl i’r ymchwil o ddewisiadau cynefin yr eliffantod.

Dywedodd Greg Asner, Arsyllfa Awyr Carnegie a Sefydliad Carnegie ar gyfer Gwyddoniaeth:  "Mae’n mapio o goedwigoedd Sabah yn unigryw am ei fod yn darparu gwybodaeth ofodol fanwl a thra-chywir ynghylch strwythur y goedwig.

“Ynghyd â’r data GPS ar gyfer yr eliffantod, daeth y cysylltiad rhwng gorthoeon cymharol isel eu llenwad a chynefinoedd eliffantod i’r amlwg mewn ffyrdd a oedd yn anhysbys yn flaenorol.”

Mae ardaloedd o goedwig â gorthoeon is yn debygol o gael eu targedu ar gyfer eu trosi’n ardaloedd ar gyfer amaethyddiaeth, ac mae’r ymchwil newydd yn amlygu fel y gallai hyn gael canlyniadau echrydus ar gyfer cadwraeth eliffantod ym Morneo.

Wedi’i ariannu gan Ymddiriedolaeth y Goedwig Law ac yn seiliedig ar bartneriaeth rhwng Adran Coedwigaeth Sabah, SEARRP, Sefydliad Carnegie ar gyfer Gwyddoniaeth, Ymddiriedolaeth PACOS a Menter BC, mae’r prosiect hwn yn rhan o ymdrech barhaus i gynyddu’r ardaloedd gwarchodedig i 30% o arwynebedd tir Sabah.

Yn ôl Dr Benoit Goossens, Cyfarwyddwr Canolfan Maes Danau Girang a Phrifysgol Caerdydd: "Y perygl yw y gallai cyfran fawr o’r cynefinoedd coedwig gortho is fod yn ddeniadol i’w trosi at ddefnydd amaethyddiaeth raddfa fawr cyn y sylweddolir eu pwysigrwydd.

"Y gobaith yw y bydd yr astudiaeth hon yn atgyfnerthu pwysigrwydd diogelu cynefinoedd yr ystyrir eu bod yn ansawdd-isel, yn hytrach na dim ond coedwigoedd hŷn, carbon uchel.”