Ewch i’r prif gynnwys

Bydd arweinwyr ymchwil y dyfodol yn mynd i'r afael â phroblemau byd-eang ac yn masnacheiddio datblygiadau arloesol

15 June 2022

Dr Pete Barry, Dr Angharad Jones and Dr John Harvey
Dr Pete Barry, Dr Angharad Jones and Dr John Harvey

Mae Dr Angharad Jones, Ysgol y Biowyddorau, Dr Pete Barry o'r Ysgol Ffiseg a Seryddiaeth a Dr John Harvey, a fydd yn ymuno â'r Ysgol Mathemateg yn fuan, wedi ennill Cymrodoriaethau Arweinwyr y Dyfodol gan Ymchwil ac Arloesedd y DU (UKRI).

Maen nhw’n rhan o garfan o 84 o arweinwyr addawol y dyfodol ym maes ymchwil ac arloesedd a ddewiswyd i dderbyn cymrodoriaeth yng nghylch chwech y cynllun gwerth £900m. Mae’r cymrodoriaethau’n cynnig yr hyblygrwydd a’r amser sydd eu hangen ar ymchwilwyr sy’n dod o gefndiroedd a llwybrau gyrfaol gwahanol i wneud cynnydd wrth fynd i’r afael â rhai o broblemau mwyaf dybryd y gymdeithas.

Gwyddonydd planhigion yn Ysgol y Biowyddorau yw Dr Angharad Jones. Ymunodd â'r brifysgol yn 2010 yn ymchwilydd ôl-ddoethurol gan ddatblygu dulliau delweddu treigl amser celloedd sy’n ymrannu o fewn meinweoedd planhigion cyflawn. Yn 2019 dyfarnwyd lle iddi ar gynllun Darlithwyr Disglair y brifysgol ar gyfer ymchwilwyr sy'n cael eu swydd annibynnol gyntaf, a defnyddiodd y cyfle hwn i ddatblygu dulliau i gyfuno gwybodaeth a gesglir ar lefel celloedd â gwybodaeth am ffenoteipio planhigion cyfan. Bydd ei Chymrodoriaeth Arweinwyr y Dyfodol yn cael ei defnyddio i ddatblygu techneg o'r radd flaenaf i astudio sut mae planhigion yn ymateb i amodau amgylcheddol cyfnewidiol, gan gynnwys y gell yn ogystal â phlanhigion cyfan.

Dyma a ddywedodd Dr Jones: "Mae tywydd eithafol a chyfnewidiol yn broblem fawr i dyfwyr cnydau oherwydd bod planhigion yn ymateb i gyflyrau sy'n achosi straen megis sychder drwy leihau eu twf a chyfyngu ar eu cynnyrch. Os gallwn ni ddeall yr hyn sy'n digwydd i gelloedd yn y meristem, sef rhan arbennig o'r planhigyn sydd fel arfer yn caniatáu i'r planhigyn barhau i greu dail a blodau drwy gydol ei oes, gallwn geisio cyfyngu ar effeithiau straen ar dwf cyffredinol y planhigyn.

"Rwy'n edrych ymlaen yn fawr iawn at gael y cyfle i ddod â grŵp o ymchwilwyr at ei gilydd i fynd i'r afael â phroblem bwysig iawn ym maes gwyddoniaeth planhigion. Bydd y cynllun hefyd yn golygu y galla i ddatblygu sgiliau arwain y gallaf eu defnyddio i gyfrannu at dwf parhaus ymchwil gwyddorau planhigion yng Nghymru."

Yn sgîl ei gymrodoriaeth, mae Dr John Harvey yn ymuno â'r brifysgol ar ôl seibiant gyrfaol. Roedd dychwelyd i fyd ymchwil yn her, ond roedd Ymddiriedolaeth Daphne Jackson yn ei gefnogi. Mae Cymrodoriaeth Arweinwyr y Dyfodol yn golygu y gall barhau i ganolbwyntio ar greu hunaniaeth ymchwil gryf.

Dyma a ddywedodd Dr Harvey, "Mae fy ymchwil yn dwyn ynghyd ddau faes mathemateg sy’n wahanol iawn. O safbwynt ymchwil fathemategol bur, rwy'n astudio geometreg Riemannian, gan geisio deall priodweddau pellter gwrthrychau haniaethol iawn. O safbwynt ystadegau, rwy'n ymchwilio i sut i ddefnyddio geometreg i astudio data dimensiynau uchel. Mae mynd ar drywydd yr heriau hyn yn llwyddiannus yn gofyn am yr amser i wneud gwaith yn y ddau faes, ac mae'r dyfarniad hwn yn golygu y bydda i’n gallu ymgymryd ag ehangder llawn y pwnc."

Ymhlith y strwythurau data sy’n rhan o astudiaethau Dr Harvey, ac a fodelir gan wrthrychau geometrig dimensiwn uchel, y mae gofodau ffurfweddu. Er enghraifft, os gall ymchwilwyr ddeall y ffyrdd posibl y bydd moleciwl protein yn plygu, efallai y gallan nhw gefnogi’r broses o ddylunio cyffuriau’n well.

Mae Dr Pete Barry yn gosmolegydd arbrofol, sy'n canolbwyntio ar ddatblygu technolegau newydd sy'n targedu rhai o'r cwestiynau mwyaf sylfaenol sy’n bodoli o hyd yn maes cosmoleg ac astroffiseg fodern - "Sut y dechreuodd y bydysawd?", "Pryd y cafodd y galaethau cyntaf eu creu?", a "Beth yw ynni tywyll"? Bydd arsylwadau ar donfeddi mm/is-mm yn allweddol i ateb y cwestiynau hyn, ac mae ganddo fwy na degawd o brofiad o ddylunio, creu a nodweddu technoleg ac offerynnau canfod uwch-ddargludol mm/is-mm.

Ar ôl cwblhau ei Ph.D. yn gweithio yn y Grŵp Offerynnau Seryddiaeth ym Mhrifysgol Caerdydd, symudodd i UDA i wneud ôl-ddoethuriaeth ym Mhrifysgol Chicago, ac wedyn swydd yn y grŵp Cosmoleg Arbrofol yn Labordy Cenedlaethol Argonne. Bydd yn dychwelyd i'r brifysgol i ymgymryd â'i gymrodoriaeth a fydd yn canolbwyntio ar ddatblygu dosbarth newydd o dechnoleg ganfod sbectrosgopig a fydd yn galluogi, am y tro cyntaf, sbectrosgopeg delweddu ar fformat mawr ar hyd ystod tonfeddi mm/is-mm.

Dyma a ddywedodd Dr Barry: "Bydd uchelgais, cwmpas a hyblygrwydd Cymrodoriaeth Arweinwyr y Dyfodol yn caniatáu i mi greu tîm a sefydlu rhaglen ymchwil annibynnol i ddatblygu'r galluoedd arbrofol newydd sydd eu hangen ar gyfer cyfarpar cosmoleg y genhedlaeth nesaf. Ar ben hynny, mae'r cyfle i ymgysylltu a rhyngweithio â'r gymuned eang ac amrywiol o Gymrodorion Arweinwyr y Dyfodol presennol a newydd yn agwedd unigryw ar y cynllun hwn yr wyf yn edrych ymlaen yn fawr at fod yn rhan ohoni."

Dyma a ddywedodd yr Athro Roger Whitaker, Rhag Is-Ganghellor Ymchwil, Arloesedd a Menter: "Bydd cynllun Cymrodoriaeth Arweinwyr y Dyfodol UKRI yn rhoi cyllid hirdymor i Angharad, John a Pete i gefnogi eu hymchwil arloesol sy’n mynd i'r afael â thair her bwysig ond gwahanol: sut mae bywyd planhigion yn ymateb i newidiadau yn yr hinsawdd, trin data dimensiynau uchel a datblygu dosbarth newydd o dechnoleg canfod sbectrosgopig mm/is-mm i'w defnyddio ym maes cosmoleg"."

Mae'r Cymrodoriaethau'n gyfle cyffrous i wneud cyfraniadau gwerthfawr i wybodaeth, amlygrwydd ymchwil ac arweinyddiaeth ymchwil. Rwy'n llongyfarch Angharad, John a Pete yn galonnog ar eu llwyddiant yn y cynllun cymrodoriaethau cystadleuol iawn hwn ac yn eu croesawu’n rhan o garfan gynyddol Caerdydd o Gymrodyr Arweinwyr y Dyfodol UKRI."

Dyma a ddywedodd Prif Weithredwr UKRI, yr Athro Fonesig Ottoline Leyser:  "Mae Cymrodoriaethau Arweinwyr y Dyfodol yn rhoi'r rhyddid a'r gefnogaeth hirdymor a hael i ymchwilwyr ac arloeswyr i ddatblygu syniadau anturus newydd ac i symud ar draws ffiniau disgyblaethol a rhwng y byd academaidd a byd diwydiant.

"Mae'r cymrodyr a gyhoeddwyd heddiw yn enghreifftiau gwych o'r ymchwilwyr a'r arloeswyr talentog ar draws pob disgyblaeth sy’n dymuno dilyn eu syniadau mewn prifysgolion a busnesau ledled y DU, gyda'r potensial i weddnewid ymchwil a fydd yn effeithio’n fawr ar y gymdeithas a'r economi."

Gan ychwanegu at lwyddiant y £900 miliwn a fuddsoddwyd yn chwe chylch cyntaf Cymrodoriaethau Arweinwyr y Dyfodol, mae UKRI hefyd wedi ymrwymo £100 miliwn ar gyfer seithfed cylch.

Mae'r cynllun yn helpu prifysgolion a busnesau yn y DU i recriwtio, datblygu a chadw ymchwilwyr ac arloeswyr gorau'r byd, waeth beth fo'u cefndir. Gall ymchwilwyr wneud cais am gyllid hirdymor sylweddol i gefnogi eu hymchwil neu eu harloesedd a datblygu eu gyrfaoedd, a bydd pob cymrodoriaeth yn para rhwng pedair a saith mlynedd.

Bydd y prosiectau'n rhan bwysig o uchelgais y llywodraeth i gadarnhau statws y DU yn arweinydd byd-eang ym maes gwyddoniaeth, ymchwil ac arloesedd.