Ewch i’r prif gynnwys

Astudiaeth newydd yn dangos y bu’r eryr aur eiconig yn gyffredin yng Nghymru

30 June 2020

Sophie-lee Williams with a golden eagle
Sophie-lee Williams

Mae astudiaeth newydd yn dangos fod eryrod y môr ac eryrod aur wedi bod yn gyffredin yng Nghymru yn y gorffennol.

Edrychodd ymchwilwyr ar eu dosbarthiad yn y gorffennol fel rhan o’u cais i ddod â’r rhywogaeth, a ddiflannodd o’r ardal ddechrau’r 1800au, yn ôl i gefn gwlad Cymru.

Yn ystod eu hymchwil, daethant ar draws gwybodaeth ddiddorol drwy edrych ar gofnodion archeolegol, ffosil ac arsylwadol - ac enwau lleoedd Cymraeg hyd yn oed.

Mae’r astudiaeth hefyd yn cynnwys y dystiolaeth gynharaf o’r eryr aur yng Nghymru yn ystod y cyfnod Devensian - y cyfnod rhewlifol olaf ym Mhrydain - tua 20,000 o flynyddoedd yn ôl.

Dywedodd Sophie-lee Williams, 28, sy’n rheoli’r Prosiect Ailgyflwyno Eryrod yng Nghymru yn rhan o’i doethuriaeth ym Mhrifysgol Caerdydd: “Un o heriau cyntaf ein prosiect oedd casglu tystiolaeth o ddosbarthiad y ddwy rywogaeth o eryr yn y gorffennol er mwyn profi eu bod nhw’n gynhenid i Gymru ar un adeg.

“Ceir cyfoeth o ddata o rannau eraill o Brydain - ond yng Nghymru does dim cofnod hanesyddol, felly roedd yn rhaid i ni fod yn greadigol.

“Mae ein hymchwil wedi dangos, heb amheuaeth, y bu’r ddwy rywogaeth yn gyffredin ar draws Cymru cyn y 18fed ganrif. Rydym yn gobeithio y bydd hyn yn ysgogi gobaith o ran dychwelyd y rhywogaethau godidog hyn i Gymru yn y dyfodol agos.”

A graphic to show the records gathered on the historical distribution of eagles in Wales
Graffeg sy’n dangos y cofnodion a gasglwyd am ddosbarthiad hanesyddol eryrod yng Nghymru

Mae’r ymchwilwyr wedi casglu 151 o gofnodion hanesyddol o eryrod ym mhob sir yng Nghymru - 81 cofnod o’r eryr aur a 70 cofnod o’r eryr cynffonwen.

“Roedd trwch dosbarthiad yr eryr aur cyn eu diflaniad o Gymru yng ngogledd Cymru, ac yn benodol ar ucheldir Eryri,” meddai Sophie-lee. Cafodd ei hoffter o fywyd gwyllt ei ysgogi gan ei mam-gu, yn ystod ei magwraeth yn nhref Aberdâr, yng nghymoedd de Cymru.

“Roedd eryrod y môr i’w gweld yn fwy cyffredin yn nhiroedd isel de Cymru, gan gynnwys ardaloedd arfordirol fel Sir Gaerfyrddin a Cheredigion, a Chenffyg, Pen-y-bont ar Ogwr a Margam.”

Ceir cofnodion o eryr y môr yn ardal Cenffyg dros gyfnod o 50 mlynedd rhwng 1810 ac 1860, gydag un cofnod mor hwyr â 1906. Roedd eryrod aur i’w gweld yn aml yn Sir Ddinbych, Eryri, ar draws Gwynedd a chanolbarth Cymru.

“Edrychom hefyd ar gofnodion enwau lleoedd a oedd yn cynnwys ‘eryr’ - a darganfuwyd fod y cofnodion hyn yn bodoli ar draws Cymru, ond bod mwy ohonynt yn y gogledd, y Canolbarth ac mor bell i’r de â Sir Benfro,” meddai Sophie-lee.

Mae hyd yn oed cyfeiriadau diwylliannol yn dynodi eu statws cynhenid. Mae cofnodion ysgrifenedig o’r eryrod yn dyddio yn ôl i’r 9fed ganrif mewn englynion Cymraeg fel Canu Heledd, Eryr Eli ac Eryr Pengwern. Mae hyn yn amlygu pwysigrwydd y ddwy rywogaeth i dreftadaeth a diwylliant Cymru.

Sophie-lee Williams

Roedd y cofnodion cynharaf ar ffurf gweddillion wedi’u ffosileiddio mewn arddangosfeydd archeolegol o Gymru.

“Mae gennym weddillion ffosil yr eryr aur ac eryr y môr wedi’u cofnodi yn ogof Cathole, Gŵyr, sy’n dyddio’n ôl i’r cyfnodau Devensian tua 20,000 o flynyddoedd yn ôl, a gweddillion eryr y môr yn ogof Porth Eynon, Gŵyr, sy’n dyddio’n ôl i’r cyfnod Mesolithig, 6,000-9,000 o flynyddoedd yn ôl,” dywedodd.

“Mae’n rhyfeddol i ddweud y gwir. Daethpwyd o hyd i ganfyddiadau archeolegol yn dyddio’n ôl i gyfnod y Rhufeiniaid yng Nghaerllion, Gwent a Segontium, ger Caernarfon.

Mae’r cofnodion bridio olaf ar gyfer yr eryr aur yn dod o Barc Cenedlaethol Eryri, rhwng yr 1820au a’r 1850au, a’r cofnodion olaf ar gyfer yr eryr cynffonwen yn Nhwyni Cynffig ar arfordir Abertawe yn 1828.

Daeth yr ymchwilwyr o hyd i dystiolaeth hanesyddol o bwys o’r gwrthdaro rhwng eryrod a ffermwyr. Arweiniodd hyn at erlid a difodiant rhanbarthol yr eryrod bridio yng Nghymru.

Mae cofnodion hanesyddol o erlid yn rhoi cofnodion manwl o eryrod yn cael eu saethu gan dirfeddianwyr am eu bod yn “bwydo ar gyrff defaid” neu’r gred fod eryrod yn “lladd defaid ac ŵyn”.

Cafodd y gwrthdaro hwn rhwng pobl a bywyd gwyllt ei gofnodi am y tro cyntaf yng Nghymru yn ystod yr 17eg ganrif ac fe barhaodd drwy gydol y 19eg ganrif, a chafwyd gwared ar yr holl eryrod bridio ac ifanc o ymhellach i’r gogledd ym Mhrydain.

Yn ystod y tair blynedd diwethaf, mae Sophie-lee wedi bod yn cynnal ymchwil wyddonol ynghylch pa mor ddichonol fyddai adfer eryrod yng Nghymru.

Mae’r meini prawf ar gyfer ailgyflwyno rhywogaethau yn y DU yn cael eu harwain gan Undeb Rhyngwladol ar gyfer Gwarchod Natur (IUCN). Un o’r elfennau allweddol yw bod y lleoliad ailgyflwyno yn gorfod bod o fewn ardal flaenorol y rhywogaethau.

“Mae ein canlyniadau yn llenwi bylchau gwybodaeth ynghylch yr ardaloedd yr oedd y naill rywogaeth yn arfer trigo yn hanesyddol er mwyn adfer un neu’r ddwy rywogaeth yng Nghymru yn y dyfodol,” meddai Sophie-lee.

Cyhoeddwyd yr ymchwil yng nghyfnodolyn Conservation Science and Practice yr wythnos hon.

Dywedodd Sophie-lee bod rhagor o waith dadansoddi’n cael ei gynnal ar hyn o bryd i asesu a allai tirwedd fodern Cymru gynnal yr eryr aur ac eryr y môr, yn ogystal ag asesu a fyddai ailgyflwyno’r naill rywogaeth o eryr, neu’r ddwy ohonynt, yng Nghymru yn bosibilrwydd realistig.

Rhannu’r stori hon

Mae gan yr Ysgol enw da ar lefel ryngwladol am ei haddysgu a’i hymchwil, ac mae’n cynnig rhai o’r cwricwla biowyddorau gorau yn y DU sy’n cael ei arwain gan ymchwil