Ewch i’r prif gynnwys

Gallai datganoli budd-daliadau fod o fudd i gyllideb Cymru, yn ôl adroddiad

11 Ebrill 2019

Coins and notes

Gallai rhoi'r un pwerau i Gymru â'r Alban dros fudd-daliadau roi hwb o dros £200m y flwyddyn i gyllideb Cymru, yn ôl ymchwil newydd gan Ganolfan Llywodraethiant Cymru ym Mhrifysgol Caerdydd.

Daw’r canfyddiad i’r amlwg mewn adroddiad sy'n edrych ar sut y gallai cyllideb Cymru gael ei heffeithio pe byddai Llywodraeth Cymru yn rheoli lles i'r un graddau â Llywodraeth yr Alban.

Yn 2016, cafodd yr Alban reolaeth gan Lywodraeth y DU dros 11 o fudd-daliadau lles yn ogystal â'r gallu i greu budd-daliadau nawdd cymdeithasol newydd mewn meysydd polisi a ddatganolwyd.

Byddai pecyn pwerau cyfatebol yn rhoi cyfrifoldeb i Gymru dros Lwfans Byw Anabledd, Taliad Annibyniaeth Personol a Lwfans Gweini, yn ogystal â budd-daliadau llai gan gynnwys Taliad Tywydd Oer, Taliad Disgresiwn at Gostau Tai a Thaliad Tanwydd Gaeaf.

Mae gwariant fesul unigolyn ar y budd-daliadau hyn yn uwch yng Nghymru, ond maent wedi gostwng o fod yn 155% o'r lefel Saesnig yn 2010-11 i 150% yn 2017-18. Byddai datganoli yn cynnwys trosglwyddiad cychwynnol o arian gan lywodraeth y DU, gydag opsiynau gwahanol o ran y modd y gallai trefniadau newid yn y blynyddoedd i ddod.

Canfu'r ymchwilwyr y gallai defnyddio'r un fformiwla ariannu â'r Alban hyd yn oed arwain at warged cyllidebol i Lywodraeth Cymru. Wrth ystyried y rhagolygon o ran beth fydd yr angen yng Nghymru yn y dyfodol, ni fyddai unrhyw opsiwn ariannu a ddadansoddwyd yn golygu bod datganoli'n anghynaladwy'n ariannol.

Mae Prif Weinidog Cymru, Mark Drakeford, wedi dweud yn flaenorol ei fod eisiau i'r achos dros ddatganoli pwerau gweinyddu budd-daliadau lles gael ei ystyried. Cyflwynwyd yr ymchwil fel tystiolaeth ysgrifenedig i Bwyllgor Materion Cydraddoldeb, Llywodraeth Leol a Chymunedau Llywodraeth Cymru i fod yn rhan o'u hymchwiliad, "Budd-daliadau yng Nghymru: opsiynau ar gyfer darparu'n well".

Yn ôl Guto Ifan, Cydymaith Ymchwil Dadansoddiad Ariannol Cymru: "Gan fod tlodi ac anabledd yn fwy cyffredin yng Nghymru, caiff ei gymryd yn ganiataol yn aml y byddai unrhyw fath o ddatganoli lles yn andwyol i Gymru a chyllideb Cymru.

"Fodd bynnag, rydym wedi ymchwilio i nifer o sefyllfaoedd posibl a fyddai’n deillio o ddod i gytundeb gyda San Steffan ac nid ydym wedi dod o hyd i unrhyw dystiolaeth i awgrymu y byddai datganoli budd-daliadau i Gymru'n anghynaladwy yn ariannol. Mewn gwirionedd, pe byddai'r un budd-daliadau â'r rheiny yn yr Alban yn cael eu llywodraethu yng Nghymru, ynghyd â fformiwla ariannu debyg, gallai arwain mewn gwirionedd at ganlyniad ariannol cadarnhaol."

Nid yw ein hymchwil yn canolbwyntio ar y dadleuon ehangach o blaid ac yn erbyn datganoli lles. Fodd bynnag, mae'n awgrymu na ddylid diystyru hynny ar sail ariannol.

Guto Ifan, Research Associate

Daeth i’r amlwg i’r ymchwilwyr pe byddai'r dull y cytunwyd arno ar gyfer cyfrifo setliad yr Alban – sef dull Indexed Per Capita – yn cael ei ddefnyddio yng Nghymru, byddai hynny'n arwain at y canlyniad ariannol gorau, gyda gwarged arfaethedig o £200m y flwyddyn erbyn diwedd 2023-24.

O dan fformiwla Barnett fyddai Cymru ar ei cholled fwyaf, oherwydd rhagwelir y byddai Trysorlys Cymru ar ei ennill o £14m y flwyddyn ar gyfartaledd hyd at ddiwedd 2023-24.

Yn ôl Cian Siôn, Cynorthwy-ydd Ymchwil Dadansoddiad Ariannol Cymru: "Byddai'r fformiwla a ddefnyddir ar gyfer yr Alban, neu amrywiad ar fformiwla Trysorlys y DU a ddefnyddir ar hyn o bryd ar gyfer datganoli trethi i Gymru, yn cynrychioli'r dewisiadau lleiaf peryglus ac o bosibl, opsiynau er budd Cymru. Hyd yn oed pe byddai fformiwla syml Barnett yn cael ei defnyddio, gwelwn na fyddai Cymru'n waeth ei byd o reidrwydd o ganlyniad i ddatganoli lles.

"Mae'r gwahaniaethau enfawr rhwng y naill sefyllfa a'r llall yn dangos y byddai llawer yn dibynnu ar drafodaethau gyda San Steffan i wneud yn siŵr bod Cymru'n cael y setliad gorau. Gallai'r cynsail a osodwyd gan yr Alban fod yn rhan allweddol o'r trafodaethau hynny."

Rhannu’r stori hon

We undertake innovative research into all aspects of the law, politics, government and political economy of Wales, as well the wider UK and European contexts of territorial governance.