Ewch i’r prif gynnwys

Ymateb hirdymor yn hanfodol er mwyn trechu tlodi yng Nghymru, yn ôl casgliad adolygiad

26 September 2022

Mae angen gweithredu parhaus wedi’i gydlynu er mwyn mynd i’r afael â thlodi yng Nghymru, yn ôl academyddion o Brifysgol Caerdydd.

Mae adolygiad sylweddol 18-adroddiad o hyd gan Ganolfan Polisi Cyhoeddus Cymru (WCPP), a gynhaliwyd mewn partneriaeth â’r Ganolfan Dadansoddi Allgáu Cymdeithasol (CASE) yn Ysgol Economeg a Gwyddor Gwleidyddol Llundain a’r Sefydliad Polisïau Newydd (NPI), yn gronfa sylweddol o dystiolaeth ar gyfer llunwyr polisïau wrth iddynt ystyried sut i helpu'r rhai sy'n cael trafferth cael dau ben llinyn ynghyd. Comisiynwyd y gwaith gan Lywodraeth Cymru.

Mae’r adolygiad yn amlygu sut mae’r argyfwng costau byw presennol – gyda chynnydd diweddar mewn chwyddiant a chostau ynni – wedi dyfnhau heriau hirsefydlog yng Nghymru, lle mae bron i un o bob pedwar o bobl yn byw mewn tlodi; sefyllfa sydd wedi newid fawr ddim dros y ddau ddegawd diwethaf.

Mae angen ymateb sector cyhoeddus cyfan, medd yr ymchwilwyr, ac mae gan Lywodraeth Cymru ran hanfodol i'w chwarae o ran cefnogi a herio partneriaid i gyflawni.

Trwy ddefnyddio barn arbenigwyr, yn ogystal â phrofiadau bywyd y rhai sy’n byw mewn tlodi yng Nghymru a hynny drwy gyfrwng grwpiau ffocws, mae’r adolygiad yn awgrymu pedwar maes allweddol y gallai Llywodraeth Cymru ganolbwyntio arnynt gan roi ymateb Cymru gyfan ar waith:

  • Dod o hyd i ffyrdd effeithiol o leihau costau a chynyddu incwm i sicrhau bod anghenion sylfaenol aelwydydd yn cael eu diwallu bob amser.

“Mae'n rhaid i chi ddewis pa un ... ydw i'n talu am y nwy a'r trydan? A ddylwn i fynd i ragor o ddyled er mwyn i ni allu bwyta?”

  • Cefnogi 'llwybrau' tymor hwy allan o dlodi trwy fynediad at waith sy'n talu'n well, trwy ofal plant a thrafnidiaeth hyblyg a fforddiadwy a chyfranogiad ehangach yn economaidd-gymdeithasol.

“[Rydych chi] yn cyrraedd canol eich tridegau a dydy pethau ddim yn well arnoch chi na phan oeddech chi'n gwylio'ch rhieni yn yr un sefyllfa.”

  • Creu amgylchedd sy’n galluogi drwy fynd i’r afael â rhwystrau megis diffyg tai o safon, seilwaith priodol, a mannau gwyrdd i wella ansawdd bywyd.

“…roedd taith a gymerai hanner awr yn y car yn debycach i ddwy awr ar y bws, gyda’r opsiwn cynharaf yn cyrraedd y ddinas bron i hanner awr yn hwyrach nag y mae llawer o gyflogwyr yn disgwyl ichi fod yn y gwaith.”

  • Mynd i’r afael â’r llwyth meddyliol ac effeithiau iechyd meddwl y mae tlodi’n ei achosi drwy fynd i’r afael â’r baich emosiynol a seicolegol sy’n cael ei gario gan y rhai sy’n byw mewn tlodi ac allgáu cymdeithasol, a hynny drwy herio stigma a hyrwyddo parch ac urddas i bawb.

“Mae'n gylch dieflig oherwydd, byddwch chi bob amser yn poeni am un peth neu'r llall. Mae fy mab yn poeni'n fawr – ‘sut ydw i'n mynd i ymdopi, mam? ’”

Dywedodd Dan Bristow, Cyfarwyddwr Polisi ac Ymarfer WCPP: “Mae sylw wedi’i ganolbwyntio, yn gwbl briodol, ar yr ymateb i’r argyfwng ynni uniongyrchol, ond nawr yw’r amser i ddechrau cynllunio ar gyfer yr ymateb dros y tymor canolig a’r tymor hwy hefyd.

Mae'r sefyllfa sy'n esblygu'n barhaus oherwydd pandemig y Coronafeirws, argyfwng costau byw, rhyfel yn Wcráin a goblygiadau newidiadau i gyllidebau Llywodraeth y Deyrnas Unedig a Llywodraeth Cymru, yn ogystal â ffactorau eraill, yn tynnu sylw at yr angen am ddull deinamig o fynd i'r afael â thlodi yng Nghymru.

“Wedi dweud hynny, mae ein gwaith yn dangos nad oes ateb hawdd, dim ond y gwaith caled o arwain ymateb sector cyhoeddus cyfan, a ffocws di-baid ar gyflawni.”

Wrth groesawu'r adolygiad, dywedodd Jane Hutt, y Gweinidog dros Gyfiawnder Cymdeithasol: “Mae'n hanfodol bwysig ein bod yn mynd ati yn y tymor hir i fynd i'r afael â thlodi a’r ffactorau sylfaenol sy’n ei achosi. Ni ellir ac ni ddylai gael ei ystyried hyn fel problem ar ei phen ei hun, a dyna pam mae Llywodraeth Cymru wedi bod yn gweithio'n ddiflino i sicrhau bod pob rhan o’r Llywodraeth yn anelu at yr un nod i fynd i’r afael â thlodi yng Nghymru.

“Eleni yn unig, bydd Llywodraeth Cymru yn gwario £1.6bn ar gynlluniau sy'n targedu’r argyfwng costau byw a rhaglenni sy'n rhoi arian yn ôl ym mhocedi pobl.

“Cynlluniau fel y Cynllun Gostyngiadau yn Nhreth y Cyngor, presgripsiynau am ddim, y Lwfans Cynhaliaeth Addysg, teithio am ddim ar fysiau i bobl dros 60 oed, brecwast am ddim mewn ysgolion cynradd, cyflwyno prydau ysgol am ddim i ddisgyblion oedran cynradd, y cynllun mwyaf hael i roi cymorth i fyfyrwyr yn ogystal â chymorth gofal plant wedi'i ariannu i deuluoedd mewn perthynas â chostau diwrnod ysgol.”

Yn rhan o’r adolygiad mae:

- dadansoddiad o natur a chyflwr tlodi ac allgáu cymdeithasol yng Nghymru;
- trosolwg o'r hyn sy'n gwneud strategaeth effeithiol o ran trechu tlodi ac;
- adolygiad o dystiolaeth ryngwladol ynghylch ymyriadau effeithiol sy'n mynd i'r afael â 12 agwedd wahanol ar dlodi gan gynnwys ansicrwydd bwyd, tlodi tanwydd a dyled cartrefi.

Darllenwch yr adroddiadau, Tlodi ac Allgáu Cymdeithasol

Mae WCPP a CASCADE yn aelodau o SPARC - Parc Ymchwil y Gwyddorau Cymdeithasol. Mae SPARC yn rhan o Gampws Arloesedd Caerdydd ac yn dod â 12 canolfan ymchwil a sefydliad gwyddor gymdeithasol arbenigol ynghyd mewn canolfan bwrpasol, sbarc|spark, a agorodd y flwyddyn hon.

Rhannu’r stori hon