Ewch i’r prif gynnwys

Mae’n bosibl y bydd gwaith cloddio archeolegol mewn parc yn datgelu hanes sydd wedi bod ynghudd ers 2,000 o flynyddoedd

1 July 2022

Mae trigolion yn cloddio am gliwiau i ganfod yr hyn y tybia archeolegwyr y gallai fod yn anheddiad Oes yr Haearn, a hynny o dan eu parc lleol.

Mae Prosiect Treftadaeth Ailddarganfod Caerau a Threlái (CAER) , sef partneriaeth rhwng Prifysgol Caerdydd, Gweithredu yng Nghaerau a Threlái (ACE), ysgolion lleol, trigolion a phartneriaid treftadaeth, bellach wedi troi ei sylw at Barc Trelái, hanner milltir o  Fryngaer Caerau, sef safle treftadaeth o arwyddocâd cenedlaethol lle daeth archeolegwyr o Brifysgol Caerdydd ac aelodau o'r gymuned o hyd i wreiddiau’n ddiweddar sy’n dyddio o’r cyfnod Neolithig, Oes yr Haearn a’r cyfnod Rhufeinig a chanoloesol.

Bydd y gwaith cloddio’n canolbwyntio ar ardal o'r parc 200m i'r de o Fila Rufeinig Trelái, strwythur a gloddiwyd 100 mlynedd yn ôl gan Syr Mortimer Wheeler, y darlithydd Archaeoleg cyntaf ym Mhrifysgol Caerdydd. Tŷ moethus yw fila a hwyrach mai preswylydd y fila yn Nhrelái oedd Rhufeiniwr a oedd wedi cyrraedd y lle. Dangosodd Syr Mortimer i’r fila gael ei hadeiladu tua 130 OC, tua 60 mlynedd ar ôl y goncwest Rufeinig ac o leiaf 100 mlynedd ar ôl i bobl roi'r gorau i fyw yn y fryngaer.

Yn dilyn arolygon geoffisegol gan Dîm CAER a Dr Tim Young o GeoArch ym mis Ebrill eleni, darganfuwyd anheddiad caeedig ychwanegol yno sy'n cynnwys tŷ crwn yn hytrach nag adeilad Rhufeinig. Y gwaith cloddio diweddaraf hwn yw'r tro cyntaf i “Anheddiad Amgaeedig Trelái”, sydd newydd gael ei ddarganfod, fod yn destun cloddio archeolegol.

Yn ogystal â'r gwaith cloddio, fydd yn parhau tan Orffennaf 15, bydd diwrnod agored cymunedol gyda gweithgareddau i blant yn cael ei gynnal ddydd Sadwrn 2 Gorffennaf, rhwng 11am a 3pm.

Dyma a ddywedodd cyd-gyfarwyddwr Prosiect Treftadaeth CAER Dr Oliver Davis, o Ysgol Hanes, Archaeoleg a Chrefydd Prifysgol Caerdydd: “Ar ôl dwy flynedd heriol yn ystod y pandemig, mae pob un ohonon ni’n edrych ymlaen at wneud gwaith cloddio archeolegol ym Mharc Trelái, ardal sy'n llawn hanes, er ei fod efallai'n fwy adnabyddus y dyddiau hyn yn lle gwyrdd a phoblogaidd ar gyfer clybiau chwaraeon, cerddwyr cŵn a theuluoedd.

“Er nad ydyn ni wedi cael cadarnhad hyd yn hyn o'r hyn sydd o dan y pridd, mae'r anheddiad amgaeedig yn nodweddiadol o lawer o safleoedd Oes yr Haearn Ddiweddar yn y rhanbarth. Mae'n demtasiwn awgrymu bod y safle hwn hwyrach, yn ogystal â Fila Rufeinig Trelái gerllaw, yn dyddio o Oes yr Haearn, efallai tua'r un adeg ag y rhoddwyd y gorau i fyw ym Mryngaer Caerau.  A yw'n 'rhagflaenydd' cynharach y fila, ac efallai yn gartref i deulu pwysig a symudodd allan o'r fryngaer? Neu a oedd yn rhan o ystad y fila, ac o bosibl yn gartref i weithwyr yr ystad neu hyd yn oed yn gyfuniad o adeiladau at ddibenion diwydiannol?

“Beth bynnag y byddwn ni’n dod o hyd iddo, ein gobaith yw y bydd cynifer o bobl â phosibl yn cymryd rhan fel y gallan nhw ddysgu am y gorffennol hynod o ddiddorol yn yr ardal hon yng Nghaerdydd.”

Dr Oliver Davis CAER Heritage Project Co-director

Ar ddechrau'r 20fed ganrif, Parc Trelái oedd lleoliad Cae Ras Caerdydd. Cafodd ei ddefnyddio’n faes awyr ac roedd yn safle balwnau amddiffyn yn ystod yr Ail Ryfel Byd.

Dyma a ddywedodd Cyd-gyfarwyddwr ACE Dave Horton: 'Rydyn ni’n edrych ymlaen yn fawr at weithio gyda phobl leol a Phrifysgol Caerdydd i ddatgelu rhagor o wybodaeth am ein hanes cyffredin a rhyfeddol!  Mae gwaith cloddio blaenorol wedi rhoi inni hanesion hynod o ddiddorol am gymunedau'r gorffennol, yn ogystal â’n hysbrydoli i fynd ati i fyw gyda'n gilydd yn fwy cytûn.  Mae cymaint y gallwch chi ei wneud a’i ddarganfod o hyd drwy gymryd rhan ym mhrosiect Treftadaeth CAER!'

Bydd disgyblion o Ysgol Uwchradd Gymunedol Gorllewin Caerdydd, sy'n ffinio â'r parc, hefyd yn cymryd rhan yn y gwaith cloddio. Hyd yn hyn, mae pedwar o bobl ifanc o'r ysgol wedi derbyn ysgoloriaethau Treftadaeth CAER, sy'n rhoi cymorth i helpu myfyrwyr i gael lle ar raglen gradd.

Dyma a ddywedodd Martin Hulland, Pennaeth Ysgol Uwchradd Gymunedol Gorllewin Caerdydd: "Rydyn ni wrth ein boddau’n partneru gydag ACE a Phrifysgol Caerdydd unwaith eto i gloddio am dreftadaeth gyfoethog ein rhan ni o'r ddinas. Bydd disgyblion Blwyddyn 7 yn cymryd rhan amlwg yn y gwaith cloddio ac maen nhw’n gobeithio helpu i ddarganfod ystod o arteffactau cyffrous.

"Hoffen ni ddiolch i Brifysgol Caerdydd am eu cefnogaeth ragorol i'r ysgol. Mae'r profiadau hyn ac Ysgoloriaethau CAER yn gwneud gwahaniaeth enfawr i'n disgyblion."

Y llynedd, agorwyd atyniad newydd i’r gymuned ac ymwelwyr gwerth £650,000, sef Canolfan Treftadaeth Gymunedol y Fryngaer Gudd – ger Bryngaer Caerau.

Am ragor o fanylion neu i gymryd rhan yn y gwaith cloddio, ffoniwch: 02920 003132 neu ebostiwch: caerheritage@aceplace.org neu ewch i www.caerheritage.org

Rhannu’r stori hon