Ewch i’r prif gynnwys

Mae pob bywyd yn cyfrif: Tystio i'r Holocost yn ne Cymru

11 November 2021

Each of the 102 men, women and children named on the wooden plaque were related to members of the Cardiff congregation. All perished in the Holocaust.

Ymchwil llechen goffa Synagog Caerdydd yn taflu goleuni ar 100 o ddioddefwyr Iddewig sy'n gysylltiedig â phrifddinas Cymru

Caiff bywydau dros 100 o bobl â chysylltiadau â Chaerdydd a fu farw yn yr Holocost eu cofio diolch i waith gofalus gwirfoddolwyr Llechen Goffa'r Holocost.

Ysbrydolwyd yr ymchwil, sy'n rhan o’r prosiect Fframio Hanes Iddewig, gan lechen goffa yn Synagog Diwygio Caerdydd, a godwyd yn wreiddiol gyda 54 o enwau yn 1954 ac a adnewyddwyd yn ddiweddarach gan ychwanegu 48 enw arall yn 1999.

Roedd pob un o'r 102 enw ar y llechen bren, yn ddynion, menywod a phlant, yn perthyn i aelodau o gynulleidfa Caerdydd. Bu farw pob un yn yr Holocost.

Esboniodd Klavdija Erzen, fu'n rheoli'r prosiect ar ran Cymdeithas Hanes Iddewig De Cymru (JHASW/CHIDC):

"Mae llawer o noddwyr gwreiddiol y Llechen Goffa bellach wedi marw neu symud o Gaerdydd ac ychydig oedd yn wybyddus am lawer o'r bobl a restrwyd. Nid enwau yn unig yw'r rhain; maen nhw'n famau a thadau, meibion a merched, brodyr a chwiorydd. Mae eu bywydau'n haeddu cael eu cofio, fel y mae eu marwolaeth yn cael ei gofio."

Dechreuodd y gymdeithas y fenter i ymchwilio i bob enw a nodi cofnod parhaol i bob bywyd yn 2019, fel y nodwyd yn ei ffilm goffa i'r Holocost yn 2021.

Bu'r tîm o wirfoddolwyr yn ymchwilio pob enw, gan ddatgelu naratif i'r mwyafrif o'r rhai ar y rhestr drwy ymchwil ar draws Ewrop a thu hwnt. Fe roddodd dau fyfyriwr o'r Ysgol Hanes, Archaeoleg a Chrefydd bron 200 awr o’u hamser i'r prosiect, gan gyfrannu at yr ymchwil gymhleth sydd ei hangen i adrodd stori pob person.

Un cwpl o'r fath yw Otto a Grete Bondy, a briododd ac a fu'n byw yn Fienna. Yn dilyn yr Anschluss a gorfodi eu busnes i ddwylo Ariaidd, llwyddodd y cwpl Iddewig i ffoi i Wlad Belg gan gymryd llwybrau gwahanol gyda'u plant ifanc Liese a Walter. Yng Ngwlad Belg, cafodd Otto a brawd Grete eu harestio ond llwyddon nhw i ffoi o wersyll caethiwo yn Ffrainc a dychwelyd at eu teuluoedd. Ond ni ddaliodd eu lwc, er gwaethaf cyfnodau o gael eu cuddio gan fam un o ffrindiau Walter. Arestiodd y Gestapo Otto a Grete yn eu cartref yn 1943. Doedd Liese a Walter ddim gartref a llwyddon nhw i osgoi cael eu dal, gan barhau ynghudd.

Trodd taith drên bedair awr i'r Iseldiroedd yn 1,200km. Ar hyd y ffordd, llwyddon nhw i daflu cardiau post o'r trên i dawelu meddwl eu teuluoedd a gwarchod cuddfan eu plant.

Ddeuddydd yn ddiweddarach, cyrhaeddon nhw eu cyrchfan olaf, Auschwitz-Birkenau.  O'r 1,425 o Iddewon - dynion, menywod a phlant - ar y trên, llofruddiwyd 875 yn y siambrau nwy wrth iddyn nhw gyrraedd ac anfonwyd 550 i wneud llafur gorfodol. Dim ond 31 unigolyn o Drafnidiaeth XX11 A & B a lwyddodd i oroesi'r rhyfel. Does dim cofnod bod Otto a Grete wedi goroesi ar ôl cyrraedd.

Goroesodd chwaer Grete yr Holocost a symudodd i Gaerdydd ar ôl y rhyfel a chwarae rhan amlwg yn y synagog Diwygio. Fe fagodd deulu hefyd yn ogystal â mabwysiadu merch Grete a lwyddodd i oroesi drwy guddio mewn lleiandy.

Mae fersiwn lawn y stori hon, a ysgrifennwyd gan Gymdeithas Hanes Iddewig De Cymru, ar gael ar-lein.

Dywedodd y darlithydd mewn Hanes Iddewig Modern yn yr Ysgol Hanes, Archaeoleg a Chrefydd, Dr Jaclyn Granick:

"Mae'r prosiect yn gadael i ni gofio hanes Caerdydd fel lloches oddi wrth hil-laddiad, ond sydd hefyd â chysylltiadau cymhleth â'r hil-laddiad ei hun. Profodd Iddewon Caerdydd drawma yn sgil yr Holocost, fel y tystia'r llechen goffa hon.

Daw'r ymchwil fanwl hon â'r golled breifat, enfawr, hon i sylw'r cyhoedd o'r diwedd, gan ddangos nad rhywbeth a ddigwyddodd 'draw fanna' yn unig oedd yr Holocost, ond ei fod wedi effeithio ar bobl Caerdydd yn bersonol, a newid hanes Caerdydd ei hun."

Gellir olrhain naratifau pawb yr ymchwiliwyd i'w hanes ar wefan y Llechen Goffa a lansiwyd ar 9 Tachwedd, yr un dyddiad â chyfres o bogromau yn 1938 yn erbyn yr Iddewon yn nhiriogaeth yr Almaen a adwaenir fel Kristallnacht.

Cyllidwyd y prosiect Fframio Hanes Iddewig gan Gronfa Treftadaeth y Loteri Genedlaethol, Cymdeithas Hanes Iddewig Lloegr, Prifysgol Caerdydd a'r Cyngor Coffa Iddewig.

Sefydlwyd Cymdeithas Hanes Iddewig De Cymru yn 2018, a’i nod yw datgelu, dogfennu, cadw, a rhannu treftadaeth ddiwylliannol diriaethol ac anniriaethol cymunedau Iddewig de Cymru.

Mae Dr Jaclyn Granick yn gweithio ar y croestoriad rhwng hanes Iddewig modern a hanes rhyngwladol, yn enwedig diwedd y 19eg a'r 20fed ganrif, gyda ffocws penodol ar wleidyddiaeth, dyngarwch, dyneiddiaeth a rhywedd ar draws y Diaspora Iddewig.

Rhannu’r stori hon