Ewch i’r prif gynnwys

Mae'r cynnwys hwn ar gael yn Saesneg yn unig

Mae ein hymchwilwyr yn Ysgol Pensaernïaeth Cymru wedi dylunio ac wedi adeiladu'r tŷ carbon isel fforddiadwy cyntaf yn y DU gan ddefnyddio technolegau sydd ar gael yn y farchnad. Mae ein dull 'tŷ cyfan' wedi arwain at Lywodraeth Cymru yn buddsoddi £91 miliwn i gynnwys dyluniadau cynaliadwy mewn dros 1,400 o gartrefi newydd.

Solcer House

Mae argyfwng hinsawdd y byd wedi gorfodi llawer o wledydd i feddwl am yr hyn y gallwn ei wneud i leihau allyriadau carbon. Mae cartrefi yn y DU yn cynhyrchu 20% o'r allyriadau CO2 cenedlaethol sy'n golygu bod tai carbon isel fforddiadwy yn hanfodol i leihau allyriadau digon i gyrraedd targed Llywodraeth Cymru o 95%. Mae ein gwaith ymchwil wedi mynd i'r afael â'r problemau hyn drwy ddatblygu methodoleg 'tŷ cyfan' y gellir ei hailadrodd am gost fforddiadwy ar gyfer ôl-osod a chartrefi newydd.

Datblygu methodoleg ôl-osod 'tŷ cyfan'

Yn 2009-10, edrychodd ein hymchwilwyr ar y posibilrwydd o leihau allyriadau carbon mewn tai drwy leihau'r galw am ynni drwy wella deunyddiau tai a defnyddio technolegau mwy effeithlon o ran ynni. Trwy raglen 'Ôl-osod ar gyfer y Dyfodol' y Bwrdd Strategaeth Technoleg, defnyddiodd ein tîm ymchwil ddull ôl-osod 'tŷ cyfan' mewn tŷ pâr trefol o'r 1980au. Gwnaethom ddangos, trwy gynnwys technolegau ynni isel yn strwythur yr adeilad, y gellid lleihau costau. O ddadansoddi’r defnydd o ynni yn y cartref rhwng mis Hydref 2011 a Mai 2012, gwelwyd gostyngiad o 74% mewn allyriadau CO2 ar ôl ôl-osod.

Yna, gwnaethom ehangu ein gwaith ymchwil i werthuso'r posibilrwydd o ddefnyddio dull seiliedig ar systemau 'tŷ cyfan' ar gyfer mwy o gartrefi presennol yng Nghymru. Wedi'i ariannu gan y Sefydliad Ymchwil Carbon Isel (LCRI) a'i gefnogi gan Raglen Cydgyfeirio'r UE, arweiniodd ein hymchwilwyr y gwaith o gynllunio, dylunio, gweithredu a gwerthuso dull fforddiadwy y mae modd ei ailadrodd o ôl-osod pum tŷ yr ystyriwyd eu bod yn cynrychioli mathau o dai ledled Cymru. Yn dibynnu ar anghenion pob adeilad, cafodd y pum tŷ eu hôl-osod ag inswleiddiad waliau ac atig, gwydr dwbl, unedau awyru mecanyddol gyda system adfer gwres (MVHRs), systemau ffotofoltäig (PVs) a thechnolegau storio ynni, a chawsant eu monitro ar gyfer defnydd ynni gwirioneddol cyn ac ar ôl yr ôl-osod. Canfu ein gwaith ymchwil fod allyriadau CO2 wedi gostwng 50-75% ar draws y pum tŷ a gafodd eu hôl-osod, gydag arbedion cost blynyddol rhwng £402 i £621 ar gyfer pob cartref.

Tŷ SOLCER

Ochr yn ochr â'r ôl-osod, defnyddiodd ein hymchwilwyr ddull systemau 'tŷ cyfan' carbon isel a fforddiadwy o adeiladau newydd a arweiniodd at gynllunio, dylunio ac adeiladu Tŷ SOLCER. Wedi'i gwblhau yn 2015, hwn oedd y tŷ fforddiadwy cyntaf ynni cadarnhaol a adeiladwyd yn y DU. Roedd ein hymchwilwyr yn ymwneud â gwaith monitro helaeth ac efelychu cyfrifiadurol dros gyfnod o bedair blynedd a ddangosodd fod Tŷ SOLCER yn cynhyrchu mwy o ynni y flwyddyn nag sydd ei angen ar gyfer gwresogi a phŵer trydanol o dan amodau deiliadaeth arferol, gan arwain at arbed tua £1,000 y flwyddyn mewn costau ynni. Enillodd Tŷ SOLCER Wobr Prosiect Breakthrough yng Ngwobrau Adeiladau ac Effeithlonrwydd Ynni'r DU 2015 a Phrosiect Cynaliadwy'r Flwyddyn yng Ngwobrau Cynnal Cymru 2015.

Hysbysu Llywodraeth Cymru ar ddatgarboneiddio tai

Yn 2017, gwnaethom wneud gwaith ymchwil a gomisiynwyd ar gyfer Llywodraeth Cymru ar ddatgarboneiddio tai presennol. Yn yr adroddiad 'More | better', argymhellwyd y dylai Llywodraeth Cymru ariannu prosiectau tai enghreifftiol i gefnogi ein llwybrau cyflawni a thechnegau adeiladu a argymhellir ac annog sefydliadau yn eang i fabwysiadu’r gwaith o adeiladu tai ynni isel fforddiadwy.

Yn 2018, cawsom ein comisiynu gan Lywodraeth Cymru i adolygu atebion ar gyfer datgarboneiddio'r stoc dai bresennol drwy astudiaethau achos o ôl-osod carbon isel a phrosiectau newydd. Defnyddiodd ein hadroddiad fodelu i argymell ffyrdd o ddatgarboneiddio tai Cymru ar gyfer 14 math o dai sy'n gyffredin yng Nghymru.

SOLCER House
SOLCER House

Ffeithiau allweddol

  • Mae cartrefi yn y DU yn cynhyrchu 20% o allyriadau CO2 cenedlaethol
  • Wedi'i gwblhau yn 2015, Tŷ SOLCER oedd y tŷ ynni-cadarnhaol fforddiadwy cyntaf a adeiladwyd yn y DU.
  • Canfu ein gwaith ymchwil fod allyriadau CO2 wedi gostwng 50-75% ar draws y pum tŷ a gafodd eu hôl-osod.

Yn sgîl ein gwaith ymchwil ar ymarferoldeb ôl-osodiadau datgarboneiddio, dechreuodd Llywodraeth Cymru dwy raglen tai carbon isel:

Y Rhaglen Tai Arloesol

Roedd y Rhaglen Tai Arloesol (IHP), a lansiwyd gan Carl Sargeant AC, yn gynllun grant gwerth £10 miliwn gan y Llywodraeth i adeiladu tai fforddiadwy newydd ledled Cymru sy'n canolbwyntio ar hyrwyddo cynlluniau tai carbon isel a chadarnhaol o ran ynni. Mae llawer o brosiectau a ariennir gan y Rhaglen wedi tynnu'n uniongyrchol ar y datblygiadau arloesol a'r egwyddorion a ddatblygwyd trwy ein gwaith ymchwil ar Dŷ SOLCER, gan arwain at gostau ynni is a llai o allyriadau carbon flwyddyn ar ôl blwyddyn. Mae enghreifftiau o gartrefi a adeiladwyd trwy'r Rhaglen a oedd yn ymgorffori egwyddorion a ddangoswyd gan Solcer yn cynnwys:

  • Adeiladwyd 46 o gartrefi gan Gyngor Sir Caerfyrddin.
  • Adeiladwyd dros 100 o gartrefi gan Gyngor Abertawe a gomisiynodd Ysgol Pensaernïaeth Cymru i greu model o effaith safon carbon isel newydd ar gyfer ei gartrefi newydd eu hadeiladu.
  • Adeiladwyd 16 o gartrefi gan Tai Cymdeithasol Pobl yng Nghastell-nedd i leihau tlodi tanwydd i denantiaid cymdeithasau tai drwy gynlluniau tai net cadarnhaol.
  • Adeiladwyd 14 o gartrefi ym Mhen-y-bont ar Ogwr, a gomisiynwyd gan Tai Wales and West.
  • Adeiladwyd dau dŷ gan ddatblygwr yn Xi'an yn Nhalaith Shaanxi, Tsieina ar ôl ymweld â thŷ SOLCER yn 2015.

Y Rhaglen Ôl-osod er mwyn Optimeiddio gwerth £9.5m

Ym mis Awst 2020, cyhoeddodd Llywodraeth Cymru  Rhaglen Ôl-osod er mwyn Optimeiddio gwerth £9.5 miliwn i osod mesurau effeithlonrwydd ynni mewn hyd at 1,000 o gartrefi sy'n eiddo i landlordiaid cymdeithasol cofrestredig a chynghorau. Mae'r Rhaglen yn cynnwys cyllid ar gyfer technolegau a ddangoswyd gan Ysgol Pensaernïaeth Cymru, gan gynnwys pympiau gwres, systemau ynni deallus a phaneli solar. Mae'r Rhaglen bellach yn rhan o “adferiad gwyrdd” Llywodraeth Cymru i liniaru effeithiau economaidd pandemig COVID-19. Mae gan y Rhaglen gyfle ehangach i wella'r economi leol drwy greu swyddi lleol, cyfleoedd hyfforddi a phrentisiaethau a chadwyni cyflenwi fel rhan o ddiwydiant ôl-osod newydd yng Nghymru.

House retrofit Swansea

“Roedd yn amlwg i mi y byddai dulliau traddodiadol o adeiladu tai yn annhebygol iawn o gyflawni'r newidiadau sydd eu hangen.  Roedd angen dull newydd ac arloesol, ac roedd yr adroddiad a gomisiynais gan Ysgol Pensaernïaeth Cymru yn dangos, er nad oes bwled arian, bod llawer o fodelau a dulliau posibl ar gael.”

Meddai Carl Sargeant AC, Ysgrifennydd dros Gymunedau a Phlant

Jones, P. J., Lannon, S. C. and Patterson, J. L (2013) Retrofitting existing housing: how far, how much? Build. Res. Infor., 41 (5) pp. 532-550

Jones, P.J ,Perisoglou, E and Patterson, J.L (2017) Five-energy retrofit houses in South Wales. Energy and Building 154, pp. 335-342

Jones P.J, Xiaojun, Coma Bassas, E, Perisoglou, E and Patterson J.L(2020) Energy positive house: performance assessment through simulation and measurement. Energies 13 (18), 4705

Green, E. Lannon, S. Patterson, J.L and Iorwerth, H. (2019). Homes of Today for Tomorrow STAGE 2: Exploring the potential of the Welsh housing stock to meet 2050 decarbonisation targets. Cardiff: Cardiff University. Available from HEI on request.