Gwobr bwysig i arloeswr catalysis aur

05 Hydref 2017

Professor Graham Hutchings
Yr Athro Graham Hutchings

Mae gwyddonydd o Brifysgol Caerdydd a ddarganfu ddull mwy amgylcheddol gyfeillgar i gynhyrchu un o blastigau mwyaf cyffredin y byd, PVC, wedi'i anrhydeddu gyda gwobr glodfawr ENI.

Dyfarnwyd Gwobr Datrysiadau Amgylcheddol Uwch gan y cwmni Eidaleg ENI i'r Athro Graham Hutchings, Cyfarwyddwr Sefydliad Catalysis Caerdydd, am ddatblygu deunydd ar wahân i fercwri, sy'n niweidiol ac yn wenwynig, i'w ddefnyddio yn y broses o gynhyrchu PVC.

Disgrifir gwobrau ENI fel 'Gwobr Nobel ymchwil ynni' a dyma un o'r prif wobrau i ymchwilwyr ym maes gwyddor ynni a'r amgylchedd gyda rhestr fawreddog o enillwyr, gan gynnwys tri enillydd Gwobr Nobel.

Bydd yr Athro Hutchings yn derbyn medal aur Bathdy Gwladwriaethol yr Eidal a €200,000.

Ymhlith ei lwyddiannau niferus, darganfyddiad mwyaf gwerthfawr yr Athro Hutchings yw bod gan y metel gwerthfawr aur allu rhyfeddol i gataleiddio adweithiau'n llawer mwy effeithlon nag eraill a ddefnyddir mewn diwydiant. Yn benodol, gellir defnyddio aur yn yr adwaith i gynhyrchu finyl clorid - y prif gynhwysyn yn un o'r plastigau mwyaf cyffredin yn y byd - PVC.

O ganlyniad i waith arloesol yr Athro Hutchings, mae catalydd aur bellach yn cael ei gynhyrchu mewn ffatri bwrpasol yn Tsieina gan y cwmni cemegau byd-eang Johnson Matthey er mwyn cataleiddio cynhyrchu finyl clorid - y tro cyntaf mewn dros 50 o flynyddoedd y cyflwynwyd newid llwyr mewn ffurfiant catalydd i gynhyrchu cemegyn nwyddau.

Yn fwy arwyddocaol, mae'r catalydd aur wedi cymryd lle catalydd mercwri hynod niweidiol a ddefnyddid yn flaenorol yn y broses gynhyrchu benodol hon. Mae mercwri, sy'n wenwynig dros ben, yn troi'n anweddol yn ystod y broses hon ac felly gall wneud ei ffordd i'r amgylchedd cyfagos. Mae'r WHO wedi datgan ei fod yn fygythiad sylweddol i iechyd dynol.

Mae Confensiwn Minamata ar Fercwri, sy'n gytundeb rhyngwladol rhwymol a lofnodwyd gan yn agos i 140 o wledydd yn 2013, yn cynnwys cymal arbennig ar finyl clorid, gan ddatgan ar ôl 2017, na chaiff ffatrïoedd newydd sy'n cynhyrchu finyl clorid ddefnyddio catalyddion mercwri. Ar ôl 2022, rhaid i bob ffatri sy'n cynhyrchu finyl clorid fod yn rhydd o fercwri.

Tsieina yw cynhyrchydd PVC mwya'r byd, gan ddefnyddio glo fel deunydd cychwynnol a chatalydd mercwri i gynhyrchu finyl clorid yn y pen draw.

Mae amcangyfrifon cyfredol yn awgrymu y gellir gweithgynhyrchu dros 20 miliwn tunnell o finyl clorid bob blwyddyn drwy ddefnyddio'r catalydd aur.

Prof Graham Hutchings FRS

"Mae'n anrhydedd arbennig i dderbyn y wobr a bod yng nghwmni rhestr barchus o enillwyr blaenorol. Sylfaen fy ngwaith yw ymroddiad a chanfod datrysiadau gwyddonol arloesol i broblemau'r byd real. Rwy'n gobeithio y bydd tynnu mercwri oddi wrth ei ddefnydd ehangaf a defnyddio aur yn ei le yn fuddiol iawn yn amgylcheddol i'n dyfodol."

Yr Athro Graham Hutchings, Professor of Physical Chemistry and Director of the Cardiff Catalysis Institute
VC Prof. Colin Riordan (Square)

"Rwyf i wrth fy modd fod yr Athro Hutchings wedi'i anrhydeddu gyda gwobr mor uchel ei bri. Ar ran y Brifysgol hoffwn ei longyfarch yn wresog ar y gydnabyddiaeth haeddiannol hon o ansawdd rhagorol ac effaith sylweddol ei ymchwil ym maes catalysis."

Athro Colin Riordan, Is-Ganghellor Prifysgol Caerdydd

Daw'r Athro Hutchings yn wreiddiol o Weymouth yn Dorset ac enillodd ei PhD mewn Cemeg Fiolegol o Goleg y Brifysgol Llundain, cyn dechrau ar yrfa mewn diwydiant gydag ICI. Aeth i'r byd academaidd ym Mhrifysgol Witwatersrand yn Ne Affrica cyn ymuno â Phrifysgol Lerpwl yn 1987.

Ymunodd yr Athro Hutchings â Phrifysgol Caerdydd yn 1997 fel Athro Cemeg Ffisegol a Phennaeth yr Ysgol Cemeg. Mae'r Athro Hutchings bellach yn Athro Regius Cemeg Ffisegol ac ef yw Cyfarwyddwr Sefydliad Catalysis byd-enwog Caerdydd.

Dewiswyd yr Athro Hutchings i dderbyn y wobr gan Bwyllgor Gwyddonol ENI, sydd o'r lefel uchaf ac sy'n cynnwys ymchwilwyr a gwyddonwyr o rai o athrofeydd ymchwil gorau'r byd.

Mae'r cynrychiolwyr nodedig sydd yn eistedd ar bwyllgor dethol y gwobrau ENI wedi cynnwys: Syr Harold W. Kroto,  Enillydd Gwobr Cemeg Nobel yn 1996; Alan Hegger, Enillydd Gwobr Cemeg Nobel yn 2000; a Theodor Wolfgang Haensch, Enillydd Gwobr Ffiseg Nobel yn 2005.

Rhannu’r stori hon

Our state-of-the-art catalysis facility supports world leading research in chemical sciences.